Waar komt de naam Briltil vandaan?

Bril 17e eeuw

Volgens de Wikipedia zou het dorp Briltil rond of zelfs iets voor 1600 zijn ontstaan. Til staat uiteraard voor brug,  en “bril betekent drassig land”, aldus de internet-encyclopedie. Die in dit geval verder geen verklaring geeft, zoals ze dat nog wel doet bij het lemma Brillerij. “Bril”, zo meent de Wikipedia daar, “is oudfries voor drassig land”. Op nog weer een andere plek, bij Bruilweering, acht ze de naam afgeleid van “bruil (drassig land)” en als je dan doorklikt, kom je uit bij bruul, “oorspronkelijk een afgepaald gebied”, later “een braakliggend en vaak moerassig stuk land, meestal net houtgewas begroeid”.

Ik moet zeggen dat ik mijn vraagtekens heb bij deze afleidingen. In de eerste plaats omdat ik dergelijke verwijzingen naar Oudfriese drassigheid niet tegenkom bij de lemmata bril in het WNT en het WFT, zoals die in één pakketje op internet te vinden zijn.

Maar om me nu even tot Briltil te beperken, eind 16e eeuw werd het Fries in deze omgeving sowieso alleen nog maar door  ‘import’  gesproken, en of die dan nog steeds haar stempel kon drukken op lokale toponiemen is twijfelachtig. Bovendien lijkt een oudere vermelding van Bril ter plaatse niet voor te komen, zodat het gebruiken van een middeleeuwse veldnaam ter aanduiding van het gehucht ook niet voor de hand ligt.

Het is zelfs de vraag of er rond 1600 meteen al sprake  was van een gehucht.  Ik denk van niet, volgens mij is dat gehucht pas na ca. 1650 ontstaan rond een misschien al wat ouder huis dat bekend stond als De Bril. Van dit huis vond ik een koopcontract uit 1810, toen het door Grietje Jannes, de wed. Tomes Tekkes (Oostinga), verkocht werd aan Hindrik Derks (Kranenborg) en diens vrouw Geeske Eltjes. Het heet dan:

Eener behuisinge de Bril genaamd onder Zuidhorn No 37 wordende tot dus verre door de woners van het oppassen van het verlaat van dit departement Groningen jaarlijks genoten tien ducatons en verdere emolumenten wegens het doorschutten van schepen; benevens de vaste beklemming van 33 grazen land, geleegen onder Zuidhorn en Noordhorn (…) doende jaarlijks aan Jacob Ebels en vrouw tot hure ƒ 36-5-0.

Met andere woorden, onder huize De Bril zat ruim 13 hectare land beklemd, zodat je het een (kleine) boerderij mag noemen. Ook bedienden de bewoners het verlaat of de sluis ter plaatse. Bij veel verlaten fungeerde het huis  van de verlaatsmeester tevens als tapperij, waarmee een mooie duit werd bijverdiend. Dat zal ook hier het geval geweest zijn.

Waarschijnlijk  was de boerderij-verlaatsmeesterswoning-tapperij al het eigendom van verkoopsters schoonvader geweest, want de kopers beloofden een oude, door haar geërfde schuldbrief ten laste van Tekke Tomes en diens vrouw Romtje Klaasen te delgen. In elk geval moesten kopers de redelijk considerabele aankoopsom  van 3400 gulden voor Oude Mei 1810 voldoen.

De Bril was een vrij gangbare huisnaam, die je bijvoorbeeld ook aantrof in Groningen,  Delft en Amsterdam. In alle gevallen zal er een bril-achtig beeldmerk op een uithangbord of gevelsteen hebben gestaan. Het kan ook zijn dat het een lemniscaat betrof, symbool voor de oneindigheid en het eeuwige leven. In het geval van De Bril bij Zuidhorn zou dat dan net als een gewone bril hebben kunnen slaan op het weidse uitzicht langs zowel het Hoendiep als het Kolonelsdiep.

Dankzij de naam van de koper in 1810 is namelijk vrij eenvoudig de exacte locatie van De Bril ten tijde van het eerste kadaster, te bepalen. De boerderij-sluiswachterswoning-tapperij bevond zich exact op de plek waar zich nu het bekende steakhouse van André Dokter bevindt:

De Bril

Hoe dominant De Bril indertijd nog in deze omgeving was,  blijkt als we het bijbehorende landbezit bij Hisgis laten oplichten:

De Bril land bij

Kortom, de Bril was een boerderij-verlaatsmeesterswoning-tapperij die zijn opkomst vooral dankte aan het kruispunt van vaarwegen ter plaatse. Waarschijnlijk bevatte het uithangbord een bril of lemniscaat, waarbij in beide gevallen het uitzicht èn het eeuwige leven een motief zouden kunnen hebben gevormd. Vooral dankzij de komst van het Hoendiep gaat dit huis floreren. Na verloop van tijd ontstaat er een gehucht rond De Bril, dat dan net als de brug de naam aan het hier dominante vastgoed ontleent.

Bron van de geciteerde akte: RHC Groninger Archieven, toegang 735 – Jurisdictie Westerkwartier, inv.nr. 677 d.d. 25 januari 1810.

About these ads

7 reacties on “Waar komt de naam Briltil vandaan?”

  1. Dick Bolt zegt:

    mooi en interessant artikel

  2. Overweeg je ook het Wikipedia artikel aan te passen?

    bv. van:

    De naam van het dorp komt van een ophaalbrug (til) over het Hoendiep naar de streek de Bril (bril betekent drassig land) ten noordwesten van de brug.

    naar:

    De naam van het dorp komt van een ophaalbrug (til) over het Hoendiep bij het huis De Bril waar de sluiswachter en kastelein woonde.

    Of zoiets.

    Als je niet aan Wiki editten doet (maar waarom zou je niet?), dan kan ik de wijziging wel aanbrengen.

  3. Mooi en prettig leesbaar verhaal weer ter verklaring van die naam.

  4. Riemer zegt:

    Bij ‘Bril’ gingen mijn gedachten meteen naar “Op 1 april verloor Afla zijn bril.”, oftewel Brielle, vh. Den Briel. Zoekend in het WNT op het lemma ‘briel’, constateer ik dat er twee betekenissen aan dit ‘briel’ gekoppeld worden, te weten “laag, vochtig, waterig, moerassig, met gras of met houtgewas begroeid land en: omheind kreupelbosch of park, waarin dieren gehouden en gejaagd worden”, waarbij de eerste betekenis de oudste zou zijn. Zie (verder): http://gtb.inl.nl/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M011556&lemma=Briel. Ik ben geneigd die betekenis te volgen, en word hierin gesteund door Jan van den Broek, in zijn proefschrift Groningen, een stad apart, op p. 362 in vt. 132. Kortom: je hebt een verkeerd lemma te pakken gehad.

    • groninganus zegt:

      Okee, maar ik blijf het een panacee-achtige verklaring vinden voor heel veel verschillende namen. En dat Bril een veldnaam was, voordat het een huisnaam werd, wil er bij mij niet in. Maar ik kom nog op de zaak terug.

  5. Arend zegt:

    Schoolmeestersrapport 1828: “Voorheen plagt hier slechts één huis te staan, welks bewoner een Landbouwer en Herbergier was en op deszelfs uithangbord de afbeelding eens brils had voorhangen. Zeer waarschijnlijk heeft deze buurt hiervan haren naam ontleend.” (Nomina geographica neerlandica 1938, p. 98; op Google Books alleen in fragmentweergave). Moet inderdaad nog even in artikel worden ingevoegd.


Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 571 andere volgers