Waar komt de plaatsnaam ‘Hongerige Wolf’ vandaan?

Geplaatst op 15 september 2007

The weirdest place name in the Netherlands‘. Onder die titel staat sinds een paar maanden een foto op Flickr, die ons het plaatsnaambord van Hongerige Wolf toont. Zowel degene die de foto plaatste als een vriendin van haar vroeg zich af waar die plaatsnaam vandaan kwam, en toen ik de foto en het vraagteken zag, reageerde ik vrij spontaan, dat bij deze plaats in 1793 de laatste vrij levende wolf van Nederland was doodgeschoten. Maar kwam daar werkelijk die naam vandaan? Naderhand kreeg ik mijn twijfels.

Mijn bron was een mooi verhaal van de oorspronkelijk uit Groningen afkomstige Rik Zaal in de Volkskrant van 11 oktober 1980, een verhaal dat naderhand herplaatst werd in de VPRO-gids. Volgens Zaal schoot een jager bij Hongerige Wolf in hartje winter 1794 (dus niet in 1793) de laatste wolf van Nederland dood, en wel bij het Egypteneind, waar zigeuners zouden wonen. In zijn verhaal werd de wolf bij opbod verkocht, en kreeg een windmolen ter plaatse naderhand de naam ‘Hongerige Wolf’.

Het lijkt er sterk op dat Zaals’ verhaal ook in Hongerige Wolf zelf geloof vond, want het vond hier ingang in gepostdateerde vorm. “Een inwoner van de buurtschap stelt dat de laatste wolf van Nederland hier in 1923 aan de Egypteneinde is afgeschoten”, zegt De Topografische Gids van Nederland (1998). Deze vraagbaak acht het verhaal echter impliciet niet betrouwbaar, waarschijnlijk ook omdat in dit geval de bron een Panorama uit juni 1997 is.

Vanmiddag keek ik niet alleen de Topografische Gids na, maar ook een stel andere toponiemen-woordenboeken. Het oudste daarvan was het Aardrijkskundig Woordenboek door Van der Aa, waarvan de geraadpleegde delen verschenen tussen 1844 en 1851. De naam Hongerige Wolf komt er niet in voor, noch onder de H, noch onder de W, noch in het aanhangsel. Echt alle toenmalige plaatsnamen komen voor in Van der Aa. Het buurtschapje Hongerige Wolf bestond indertijd dus nog niet en daarmee is het verhaal van Rik Zaal ontmaskerd als fictie. Dat er anno 1923 nog een wolf doodgeschoten zou zijn, zoals die inwoner in de Panorama wilde, lijkt ook uitgesloten. Maar waar kwam die naam Hongerige Wolf dan vandaan?

De derde druk van Van Goor’s Aardrijkskundig Woordenboek (1968) geeft geen verklaring. De al aangehaalde Topografische Gids van Nederland (1998) zegt dat de naam vooral bekend is als naam van een herberg. En Nederlandse Plaatsnamen van Gerald van Berkel en Kees Samplonius (2006) herhaalt dit, iets wat in een nog stelliger formulering in de Wikipedia terechtkwam. Overigens zijn elders in Nederland, zoals in Ommen en Stegeren, nog steeds restaurants met de naam Hongerige Wolf, welke de allergrootste schrokops een gevulde maag garandeert. Dus is deze naamsverklaring wèl een plausibele.

Alleen leek een herberg op die plek in de gemeente Finsterwolde mij niet zo voor de hand te liggen. Ik vroeg me daarom af wanneer hier voldoende volk woonde voor een voorziening als een herberg. Van Berkel en Samplonius noemen 1899 als oudste melding van de plaatsnaam. In de atlassen van Hottinger (1773 – 1794) en Huguenin (1819 – 1829) en op de Franse kaarten (1811 – 1813) en de Militaire kaart (1851 – 1855) is inderdaad nog geen Hongerige Wolf te vinden. Ook schittert het toponiem door afwezigheid in Kuypers’ gemeente-atlas (1864). Bij de Bellingwolder en Blijhamster zijltjes tref je op al deze kaarten ook niet of nauwelijks bebouwing aan. De lintbebouwing en de bijbehorende naam Hongerige Wolf zien we pas verschijnen op de Chromotopografische Kaart van 1905. Waarschijnlijk dankt het gehucht zijn ontstaan aan de de Reiderwolderpolder, die in 1862 en 1874 in twee afdelingen van west naar oost werd ingedijkt.

De conclusie moet zijn dat de naam Hongerige Wolf naar alle waarschijnlijkheid afkomstig is van een herberg uit de laatste drie decennia van de negentiende eeuw. Deze herberg bediende eerst de polderjongens die de Reiderwolderpolder bedijkten, en daarna de arbeidersbevolking die er zich vestigde langs de weg die voerde van Finsterwolde naar de boerderijen in de Reiderwolderpolder.

Update 8 december 2009

In een bericht van de Winschoter Courant de dato 3 februari 1877 over de stormvloed die een paar dagen eerder de Reiderwolderpolder en de Stadspolder grotendeels onder water zette, is sprake van “de zogenaamde Hongerige Wolf”. Dat is dan voorlopig de oudste melding van de plaatsnaam. Aan het woordje zogenaamde is intussen te zien, dat die plaatsnaam zeker nog niet officieel was.

Advertenties

36 reacties on “Waar komt de plaatsnaam ‘Hongerige Wolf’ vandaan?”

  1. aargh schreef:

    Leuk om te horen, inderdaad zo’n naam waar je meer over wilt weten.
    Eigenlijk had het daar dus Hongerige Reiderwolderpolderjongen moeten heten. Maar dat was te lang voor het uithangbord denk ik 😉

  2. Gelkinghe schreef:

    Aargh,
    🙂
    Dat uithangbord, daar zat ik ook al over na te denken. Voor mijn geestesoog verscheen een wolf die met een servet omgeknoopt en met een vork in zijn linker- en een mes in zijn rechterknuist aan tafel en achter een berg lamskoteletjes zit, waarbij hem het water tappelings uit de bek loopt. Voor een schilder moet zo’n tafereeltje toch een reuzefijne klus zijn geweest.

  3. Aragog schreef:

    En Doodstil dan? Til begrijp ik natuurlijk, als grunningse zijnde, maar niet wat er voor komt….

  4. Gelkinghe schreef:

    @Aragog,
    Dat is heel veel in de media geweest, toen die plaatsnaam tot de mooiste van Nederland verkozen werd. Komt van Doede, de boer die het brugje aanlegde. Doede was een algemeen voorkomende naam in de Ommelanden. Denk maar aan Doede van Amsweer, de hervormer van onderwijs en armenzorg.

  5. BC schreef:

    DIt lijkt een plausibele verklaring. Had hier eerder zelf 6 seconden over nagedacht en nam aan dat het iets met de Waterwolf te maken had.

  6. EJee schreef:

    Ik heb toevallig vorige week nog vergaderd met lunch bij de Groninger Kroon (http://www.degroningerkroon.nl) en je hoeft bij Hongerige Wolf zeker niet om te komen van de honger. 😉

    In een erg lange verhandeling over betekenis van plaatsnamen (http://www.nederlandsetaalkunde.ugent.be/index.php?id=28&type=file) staat o.a. de verklaring van persoonsnamen. Wolf kan een persoonsnaam zijn.

  7. Mooie log, maar hoe dan ook de naam spreekt tot de verbeelding. Mijn kinderen denken nog altijd dat er echt een wolf woont en nemen altijd hondebrokjes mee om voor de zekerheid de wolf te kunnen voeren als we een rondje gaan fietsen door de polders……….

  8. EJee schreef:

    Nog eentje dan: Waterwolf is een gemaal (http://nl.wikipedia.org/wiki/De_Waterwolf). Ook Hongerige Wolf is een gemaal (http://www.stoomgemaalwinschoten.nl/pageflow/default.asp?pageid=7&nt=21).

    Ik heb een vermoeden, dat ik nergens bevestigd vind, dat dergelijke boezemgemalen ingezet kunnen worden om bepaalde types gebied droog te malen die met ‘wolf’ aangeduid worden. Bijv. een gebied dat regelmatig door de zee overstroomd werd?

  9. EJee schreef:

    En nu is het wel genoeg voor de zondagochtend. 😛

    De meest vermaarde drooglegger was Jan Adriaanszoon Leeghwater (een pseudoniem) die in 1641 een
    plan ontvouwde voor de drooglegging van de Haarlemmermeer, een van de binnenwateren die door
    menselijk toedoen ten oosten van de duinen waren ontstaan. Hij omschreef dit meer als schadelijk en
    gevaarlijk, als een wolf die vruchtbaar landbouwgebied wegvrat.

  10. Gelkinghe schreef:

    @Ejee,
    (Op de reactie voor je laatste:)
    De Waterwolf is me bekend (Electra bij Oldehove). Het gemaal Hongerige Wolf ( boezemgemaal bij Ganzedijk) dat volgens de gelinkte website van het Museumgemaal Winschoten(onderpagina onderzoek) acht oude gemalen in het Oldambt overbodig heeft gemaakt, is echter een nieuw en modern gemaal, dat genoemd werd naar de buurtschap waar we het hier over hebben. Je vermoeden dat wolf een aanduiding voor een boezemgebied zou kunnen zijn, moet ik van de hand wijzen. Daar heb ik echt nog nooit van gehoord, terwijl ik gister al die aardrijkskundige woordenboeken ook heb nageslagen op het meer in algemene zin voorkomen van wolf (er zit dan ook nog een extra logje in het vat over toponiemen met wolf in Groningerland). Zelfs al zou wolf in die zin bestaan, dan nog is niet de koppeling met het bijvoeglijk naamwoord hongerige verklaard. Een hongerig boezemgebied, daar kan ik me heus wel wat bij voorstellen, maar niet iets van land dicht bij de zee.;-)

  11. Gelkinghe schreef:

    @Ejee,
    Overigens hou ik die persoonsnaam in beraad. Het zou natuurlijk best zo kunnen zijn dat de uitbater van het établissement (De) Wolf was geheten…
    Ik denk dat alleen de registers op de patentbelasting in de gemeente Finsterwolde hier met zekerheid uitsluitsel over kunnen bieden.

  12. Kes Bosma schreef:

    Hoi Harrie,
    Dat heeft je nogal wat naspeuringen bezorgd. Ik heb nog nooit van die plaatsnaam gehoord, maar je artikel was het lezen waard.
    Kes

  13. Gelkinghe schreef:

    @Kes,
    De hoeveelheid werk viel wel mee hoor. De aardrijkskundige woordenboeken staan mooi allemaal bij elkaar in de open opstelling van de zaal sociale wetenschappen op de derde etage van de UB, en de atlassen en kaarten bezit ik zelf.

  14. Niklas schreef:

    Hoi Harry, Je hebt links staan naar restaurants “Hongerige Wolf” in Ommen en Stegeren, maar volgens mij is dat hetzelfde restaurant. Kijk maar eens naar het hele grote naambord vóór het restaurant op de beide websites. Bij de naam “Hongerige Wolf” is dit restaurant het eerste waar ik aan denk; we hebben er meermalen gestopt voor koffie of een maaltijd.
    De plaats van een herberg hoeft m.i. niet noodzakelijkerwijs ondersteund te worden door veel bebouwing er omheen. Ik ben jarenlang op vakantie geweest op een boerderij, die vroeger herberg was geweest. Het bestaansrecht werd ontleend aan reizigers, en de herberg lag dan ook aan een oude doorgaande route tussen pakweg Enschede en Zwolle, middenin het open veld, dichtbij een kruidende andere route. Het was een pleisterplaats voor overnachtingen, waar uiteraard faciliteiten waren om paarden onder te brengen voor de nacht. De plaats zou iets te maken gehad kunnen hebben met het begrip “een dagreis vanaf…”

  15. jannes schreef:

    Oook net buiten het dorp Wedde ri Vlagtwedde stond een uitspanning die Hongerige wolf heette althans in de volksmond.Maar op de Ganzedijk een herberg voor de arbeiders lijkt mij niet waarschijnlijk.,wel een kroeg.

  16. Gelkinghe schreef:

    Laiverd,
    Doudestieds was een haarbaarg deurgoans tzxf6lfde as een kroug.

  17. H.Udema schreef:

    Onvoorstelbaar, hoe iemand zo kort door de bocht kan gaan door het verhaal met die wolf als fabel af te doen,en zijn eigen veronderstelling even later als waarheid stelt! In 1794 is er dan wel geen plaats met de naam Hongerige Wolf, maar er is dan ook nog geen Reiderwolderpolder. Wat er dan al wel is, zijn de uitgestrekte kweldervlaktes die in 1862 de basis van de Reiderwolderpolder vormen.Dit kweldergebied is zo groot, dat er wel 500 wolven kunnen leven en jagen, net zo goed als er mensen wonen op de kwelders van bvb de Maasvlakte. Ik erger mij dan ook aan die zogenaamde oudheidskundigen die de mensen steeds maar weer hun stelling opdwingen, zonder ruimte te laten voor enigerlei debat, toch blijft het verhaal over de wolf mogelijk. De plaats Hongerige Wolf is inderdaad pas ontstaan door de inpoldering van de Reiderwolderpolder, sectie 1. De bewoning in de richting van Hongerige Wolf, begint met de Ganzedijk, waarvan het origineel in de Vledderpolder uit de 16e eeuw ligt. Daarna wordt in 1819 de Finsterwolderpolder voltooit en ontstaat er na de tweede wereldoorlog in deze polder de zogenaamde sociale woningbouw, nu door afbraakdreiging, landelijk nieuws.Deze woningbouw was echter een noodzakelijk kwaad, omdat de Gemeente Finsterwolde vanwege politieke tegenstellingen geen grond binnen zijn eigen dorpskern kon kopen. Het is dan ook een aparte aanblik als je midden in de polders ineens een oude finexwijk ziet staan. Dan ontstaat na de inpoldering van de Reiderwolderpolder het dorp Hongerige Wolf uit de vooruit geschoven bewoning van vissers op de polder tot aan de Beertster zijl, ofwel wat nu de G.Gernaatweg en de Oude Sluisbuurt heet. Het tweede gedeelte bevindt zich in de Reiderwolderpolder met een gedeelte G.Gernaatweg en de straatnaam Hongerige Wolf, die tot aan de Reidertil doorloopt. Een herberg heeft er in Hongerige Wolf nooit gestaan. De oude polderherberg stond en staat nog, nu als woonpand, aan de voet van de dijk op de kruising van de Stadspolder en de Reiderpolderpolder,sectie 2, deze ligt 1km oostwaarts. Maar wist U dat er nog een andere versie is over het ontstaan van Hongerige Wolf? Toen wij kinderen waren en de wind bulderde om de huizen terwijl het water van de Dollard tegen de dijk opzweepte, vertelden onze ouders ons het oude verhaal dat zij weer van hun ouders hadden over de Hogerige Wolf. In dit verhaal is de wolf simbolisch, en staat voor de Dollard, die in de nacht grommend en klauwend aan de dijken vrat. Onbertrouwbaar, vals en listig probeerde deze steeds het land terug te veroveren. Niet alleen de kinderen waren bang voor deze wolf, ook de ouderen hadden diep rspect voor hem. Met de inpoldering van de Reiderwolderpolder kwam de zeedijk een kilometer ver van de bewoonde dijk te liggen en hoorde men in de nacht het gebeuk van de golven niet meer. Het was stil geworden, de wolf was verslagen, dood dus. De plek waar de mensen het meest blootstonden aan de Dollardgrillen, bleef Hongerige Wolf heten, daar had hij immers eeuwen al gelegen. Derhalve, bewaar de legendes en sagen van het oude Rheiderland, ze zijn te mooi en te kostbaar om ze allemaal te willen ontrafelen.

  18. Gelkinghe schreef:

    Meneer ‘Udema’,
    U zegt:
    “Ik erger mij dan ook aan die zogenaamde oudheidskundigen die de mensen steeds maar weer hun stelling opdwingen, zonder ruimte te laten voor enigerlei debat”
    EN:
    “Onvoorstelbaar, hoe iemand zo kort door de bocht kan gaan door het verhaal met die wolf als fabel af te doen,en zijn eigen veronderstelling even later als waarheid stelt!”

    Hoezo dring ik mensen mijn stelling op? Hoezo laat ik geen ruimte voor debat, meneer Udema? Staaft u dat eens, als u dat kunt?

    Ik ben als afgestudeerd historicus inderdaad afgegaan op documentatie, in plaats van duimzuigerij. Het verhaal over de doodgeschoten wolf valt niet te bewijzen, zo betoog ik op basis van die documentatie, en in uw betoog probeert u dat ook zeker niet te doen. Doe dan ook niet of het u daarom begonnen is.

    Ja hoor, alles is mogelijk, sodemieter op zeg. In de kweldergebieden van de Dollard kunnen wel 500 wolven rondwerven, beweert u. Jaja. Die kweldergebieden werden beweid, gehooid, en ook begreppeld en begrupt en bejaagd. En er is geen enkel historisch bewijs voor de aanwezigheid van wolven na 1600, 1700 (zie ook elders op dit weblog). Kapitale onzin dus, wat u daar zo even beweert.

    Verder stelt u dat die wolf FIGUURlIJK een wolf was, en dat het FEITELIJK ging om het water van de Dollard die aan de dijk knaagde. Dat is een erg mooi verhaal, en het kan best zijn dat ouders dat aan kinderen vertelden. Maar met historische waarheid, waar het mij om begonnen is, heeft dat dus totaal niets van doen.

    Naar aanleiding van uw nogal omslachtige betoog heb ik even in de volksverhalen-databank van het Meertens-instituut gekeken of die sage van u inderdaad in het Oldambt gedocumenteerd is:
    http://www.verhalenbank.nl/lijst_volksverhalen.php?zoekterm=hongerige+wolf
    Dat blijkt dus NIET het geval. Wel is het verhaal een paar keer genoteerd in Westerwolde. Het zou natuurlijk kunnen zijn dat het toeval is, dat het verhaal niet in het Oldambt opgetekend is, en alleen in Westerwolde. Dan nog valt op dat er in alle gevallen sprake is van een café. Zonder café (of herberg) geen verhaal – dat café was er dus eerder dan het verhaal.

    En dan moet me nog dit van het hart: Wie zonder enig historisch bewijs stelt dat zulke sages en legendes eeuwenoud zijn, koestert irrationaliteit. En wat irrationaliteit en allerlei onbewezen verhalen in een nog vrij recente geschiedenis teweeggebreacht hebben, weten we hopelijk allemaal.

    Tot slot nog dit: als u uw toon niet matigt, zijn uw reacties hier niet meer welkom. Ik flikker er ze er echt uit, dat meen ik. Ga dan maar ergens anders heen om uw blaas te ledigen.

  19. H. Udema schreef:

    Mijn eerste reactie was, wil ik hier wel op reageren, want de
    geschiedenis heeft ons geleerd dat we niet op deze manier een discussie
    behoren te voeren. Als U thuis bij mij op de bank zat en ik zou U
    hetzelfde vragen, zou U dan ook zo uit Uw slof zijn geschoten, of
    hadden wij er een normale leuke discussie van kunnen maken? Het is
    geenszins de bedoeling geweest om U te beledigen of Uw resurch
    belachelijk te maken of in discrediet te brengen.Ook ben ik geen kenner
    van de geschiedenis van de fauna in Nederland, maar als wikipedia mij
    verteld dat de wolf in 1897 nog voorkomt in Nederland,dik honderd jaar
    na het bewuste voorval, mag ik er toch van uitgaan dat dit niet uit de
    duim is gezogen. Ook dat het verhaal van de fictieve wolf in
    westerwolde voorkomt, is voor mij alleen maar een bevestiging dat ik
    dichter bij de waarheid zit dan U. Hier in de Dollard mond n.l. sinds
    mensenheugen de Westerwoldse A uit. Daarnaast mond de Bellingwolder
    Zijl, die weer verbonden was met de Westerwoldse A, uit in het centrum
    van Hongerige wolf, waarna deze gekanaliseerd door de rest van
    hongerige Wolf stroomt. Ik kan mij niet voorstellen dat er geen
    bewoners de schrale zandgronden hebben verruild voor de rijke
    visgronden van de Dollard. Ook zal iedere inpoldering nieuwe werknemers
    naar dit gebied hebben getrokken,ook uit Westerwolde. Daarnaast was er
    het scheepsverkeer, waarbij de kortste weg naar Emden via dit gebied
    gaat. Westerwolde ligt beslist niet zo ver van de Dollard, dat dit
    verhaal niet onder meerdere inwoners van het gebied bekend is geweest,
    vooral onder de pioniers uit Westerwolde die zich hier vestigden. De
    slag bij Heiligerlee staat ook niet in de Nederlandse Canon, maar hij
    was er wel, of moet ik nou weer veronderstellen dat deze dus niet heeft
    plaatsgevonden U bedoeld de inval in Irak zonder VN mandaat vermoed ik,
    de rest zijn voor mij de middeleeuwen. Of toch de oorlog in
    Nederlands-Indie, sorry, maar dat is ons vanwege de Staatssensuur
    volledig onthouden op de scholen, zoals nog steeds het geval is. Dan
    nog even dit, wie kaatst…… Mijn toon is de toon waarop een
    Klei-Oldamster praat, dit is al door meerdere taalkundigen bevestigd,
    het klinkt voor een buitenstaander misschien zeer kwetsend of
    beledigend, maar het blijft goedbedoeld en open. Verder heb ik geen
    behoefte meer om met U te brainstormen, het ga U goed met uw
    voorgekauwde Academische bul, U houdt het maar lekker op een herberg, o
    nee, een kroeg. Uw kleinzoon zal later wel schrijven, Opa had het over
    een herberg of kroeg, maar het was vast een disco. De laatste twee
    regels van Uw kant vindt ik wel zwaar beledingend, U blijkt ook niets
    van de geschiedenis geleerd te hebben, we weten ook allemaal waar
    sensuur toe kan leiden. Uw laatste opmerking getuigd al helemaal niet
    van burgelijk fatsoen, en bovendien, ik zal het wel uit mijn hoofd
    laten, stel dat er nierstenen meekomen, voor je het weet slijt U ze aan
    het Groninger Museum als Hunnebedstenen.

  20. Gelkinghe schreef:

    Meneer Udema,
    Ik heb uw reactie alsnog geplaatst, omdat ik toch even op uw argumentatie wil ingaan.

    Vooraf dit:
    Dat u niet op zo’n manier een discussie wil voeren had u meteen moeten bedenken. Want dat de discussie zo gevoerd wordt is uitsluitend aan u te wijten. U neemt bij wijze van spreken bij mij op de bank plaats, en begint dan op mij af te geven. Dan moet u zich natuurlijk niet gaan beklagen dat de gastheer, want dat ben IK hier toevallig, uit zijn slof schiet, en het geen leuke discussie meer wordt.

    Dan uw argumenten:
    De wikipedia meldt inderdaad op deze pagina dat de wolf vanaf 1897 uitgestorven is in Nederland:
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_uitgestorven_dieren_in_Nederland
    Hoe de Wikipedia hieraan komt vermeldt ze niet, maar blijkens deze pagina:
    http://www.petermaas.nl/extinct/nederland.htm
    gaat het in dit geval van 1897 om een dwaalgast die zich bij het Noord-Brabantse Heeze (in de Peel) vertoonde. Deze wolf was waarschijnlijk afkomstig uit de Eifel, staat er uitdrukkelijk bij. Zoals u misschien weet is de Eifel een Duits berggebied. Hoe dan ook, Heeze is in een rechte lijn maar liefst 232 kilometer verwijderd van de Hongerige Wolf en nog veel verder van de Eifel. Letterlijk vergezocht dus, dit argument van u.

    NB – Verderop op diezelfde web-pagina staat dit:
    “Vanaf ongeveer 1400 vinden de eerste systematische drijfjachten plaats en toen verdwenen de dieren al uit de kustprovincies. De komst van het jachtgeweer (circa 1600) betekent het begin van het einde voor de wolf in Nederland.”

    Kijken we nog even specifiek naar Groningerland:
    http://gelkinghe.web-log.nl/gelkinghe/2007/09/wolvenbestrijdi.html
    dan blijkt dat de laatste drijfjacht in 1772 in Westerwolde werd georganiseerd. NB: zonder dat er enigerlei bewijs is dat zich hier ook wèrkelijk een wolf vertoonde. In de kleigebieden (of om mijn part op de kwelders) kon de wolf zich, anders dan in Westerwolde, ook niet of nauwelijks verschuilen en was hij in elk geval sinds 1737 al totaal verdwenen. Er is ook geen enkel bericht over levende of doodgeschoten Groninger wolven in bijvoorbeeld de Groningsche Courant, die vanaf 1743 verscheen, terwijl er wèl redelijk wat verhalen in voorkomen over wolven in Frankrijk. Met andere woorden: het is uiterst onwaarschijnlijk dat een nieuw gehucht op de kale klei, dat eind negentiende eeuw zijn naam krijgt, via een sage nog eens genoemd is naar een wolf die er ruim een eeuw eerder doodgeschoten zou zijn.

    Dat een sage die in de twintigste eeuw paar keer in Westerwolde is opgetekend daar nog iets mee te maken zou hebben, ligt ook niet in de rede, hoeveel omhaal van woorden u er ook voor nodig heeft om dat als plausibel voor te stellen. Ten eerste zijn zogenaamde sagen vaak helemaal niet zo oud, blijkt uit volkskundig onderzoek. Menigmaal zijn het romantische verzinsels, gepubliceerd in de periode van na 1830. Het kan zijn dat iemand van Westerwoldiger afkomst zo’n verhaal later (las en) aan kinderen vertelde in het gehucht dat de Hongerige Wolf heet. Maar daarmee is er nog geen wolf ter plaatse gedood, waar het gehucht naar genoemd zou zijn. Nogmaals, daarvoor ontbreekt ten ene male het bewijs.

  21. Gelkinghe schreef:

    Nog even een citaatje voor degenen die wèl voor rede vatbaar zijn:
    “…de Hongerige Wolf placht vroeger in de oostelijke gewesten van ons land dikwijls aan boereherbergen uit te hangen en men vindt dien nog bij Wedde en bij Ommen.”

    Bron: Van Lennep en Ter Gouw – ‘De uithangteekens in verband met geschiedenis en volksleven beschouwd” (1868), deel II pag. 325
    Zie:
    http://www.dbnl.org/tekst/lenn006uith01_01/lenn006uith01_01_0063.htm

  22. In tegenstelling tot wat Gelkinghe schrijft, komt de naam Hongerige Wolf wel voor in het woorden boek van Van der Aa uit 1846, namelijk onder het kopje Wedde. Hongerige Wolf was dus de naam van een buurtschap bij Wedde, genoemd naar de bijbehorende kroeg. Muntinga veronderstelt in zijn boek Het Landschap Westerwolde uit 1946 dat dit misschien met het voorkomen van wolven te maken had. Maar hij wijst ook op de perceelsnaam Wolfsleegte. En daarmee komen we al op glad ijs, want ‘wulveland’is een middeleeuwse benaming voor land waarvan het gebruik onder meerdere eigenaren wisselt.

    De namen van zulke kroegen waren vaak erg beladen met tradities. In Duitsland kent men bijvoorbeeld de naam Nobiskrug, waarover veel geleerde heren nog veel meer onzin hebben verkondigd: nobis zou de duivel zijn, de nobiskrug de laatste halte vóór de hel. Maar het staat als een paal boven water dat de naamgevers van dergelijke etablissementen zich zelden door werkelijke leeuwen, beren, wolven en duivels lieten leiden.

    De hongerige wolf is een gemeenplaats uit de literatuur. De uitdrukking komt al voor bij Vondel. Maar nergens vinden we deze uitdrukking in verband met de zee. Ik denk dat hier een verwisseling heeft plaatsgevonden met de uitdrukking ‘waterwolf’ – ook zo’n woord dat we al bij Vondel vinden. In de omgeving van Beerta, Drieborg en Finsterwolde werd rond 1900 veel gelezen en uiteraard ontleenden de ouders de verhalen die zij hun kinderen vertelden, ook aan lectuur.

    Dus even rustig de feiten op een rij:
    – de uitdrukking ‘hongerige wolf’ is vanouds verbonden met herbergen, niet met wolvenplagen of overstromingen.
    – in 1905 duikt de naam in Finsterwolde op.
    – rond 1900 leeft er ter plaatse een verhaal dat de hongerige wolf een synoniem is voor de vraatzuchtige Dollard oftewel Ol Tjoart (zoals de volkskundige Tjaard W.R. de Haan zijn naamgenoot noemde).

    Zolang er in de historische annalen van Finsterwolde geen stille knip of tapperij met deze naam wordt gevonden (en er waren er tientallen), is de herkomst van de naam niet te bewijzen. Je kunt hoogstens zeggen dat het vermoeden dat die er geweest is, veel waarschijnlijker is dan de alternatieven: ronddolende wolven of woeste baren.

    Over de toon van de discussie wil ik niet te veel zeggen. Hij loopt een beetje uit de hand. Fabels kunnen mooi en waardevol zijn, maar je moet ze niet te snel voor waar houden. Ze worden verteld met een reden en ze hebben meestal een bron, vaak een literaire bron. Volksoverleveringen gingen ook vroeger meestal niet langer dan drie generaties mee. Zelfs de prachtige oude sagen over de Friese vrijheid of over het ontstaan van de Dollard zijn doorgaans aan de studeertafel ontstaan en geschreven door geleerde monniken en schoolmeesters.

    Gelkinghe reageert als door de wolf gebeten, wanneer hij van het vertellen van fabeltjes wordt beschuldigd door iemand die zegt liever in andere fabeltjes te geloven. Begrijpelijk. Maar niet altijd effectief. Laten we het liever bij de feiten en de fabels houden.

  23. H.Udema schreef:

    Ik heb alle respect voor Gelkinge en als er uit mijn opmerking de conclusie wordt getrokken dat ik Gelkinge beticht van fabels is dit onjuist! Ik wou er enkel kennis van geven, dat er nog een vierde verhaal de ronde doet. Dat is ook de reden dat ik contact met Gelkinge opnam. Hij heeft een diepgaande studie gedaan naar dit gebied en ik dacht, als iemand het weet, is hij het. Kijk, fabels en legendes zijn mooi, maar de ultieme beloning voor een historicus is het, om dit met feiten te staven. Voor iemand als ik zijn mensen als bij Gelkinge van onschatbare waarde, omdat je vaak het naadje van de kous wilt weten over je geboortegrond. Ik hou ook van fabels en sagen, maar net als Gelkinge heb ik liever de feiten en de waarheid. Wat is er mooier dan een verhaal met feiten te kunnen maatstaven. Ik wens Gelkinge nog veel succes met het zoeken naar sporen uit het verleden, ga zo door!

  24. Gelkinghe schreef:

    @H. Udema,
    Bedankt!
    🙂

  25. lesneyman schreef:

    Dat Egypteneinde ligt toch helemaal niet in de buurt van Hongerige Wolf?
    Mijn vader hield er altijd wel van om mij voor de gek te houden met het feit dat hij was geboren aan het einde van Egypte. Dit bleek dus tussen Muntendam en Veendam te liggen.
    http://maps.google.nl/maps?hl=nl&source=hp&q=egypteneinde,+veendam&ie=UTF8&hq=&hnear=Egypteneinde,+Veendam&gl=nl&ei=EpHASrCUOJPw-Qbgk7m8AQ&z=15
    Of zijn er meer gebieden naar deze “egyptenaren”/zigeuners vernoemd, zoals ook Egypte tussen grijpskerk en Buitenpost.

  26. Gelkinghe schreef:

    @Lesneyman,
    Je hebt op zich gelijk, dat het Egypteneinde in Veendam is. Nu tenminste. Ik denk dan ook dat Rik Zaal en de Topografische Gids zich vergisten. Maar wat er wel bij Finsterwolde lag, was de Egypterdijk. De vergissing is dus allesZins begrijpelijk.

  27. Teunis schreef:

    Grappig om te lezen hoe druk mensen zich maken over een hongerige wolf. Ze gedragen zich er ook gelijk naar ;-0

  28. OK schreef:

    Op zoek naar de herkomst van de plaatsnaam Hongerige Wolf stuit ik op deze site, bedankt voor de info, erg leuk! Dhr. Udema mag echter wel een cursus Nederlands gaan volgen voordat hij weer zijn toetsenbord gebruikt. Een vluchtige blik op zijn berichten doen mij alle plezier van het lezen direct ontnemen. Finexwijk? Het was niet de Fierde Nota ruimtelijke ordening Extra maar de Vierde, meneer Udema…Vinex dus. Simbolisch schrijft met met een y: Symbolisch. Resurch? Serieus? Als ik daadwerkelijk zijn berichten zou lezen dan vrees ik nog veel meer dergelijke irritante fouten tegen te komen, dus ik begin er maar niet aan… Maar wel nogmaals alle complimenten aan Gelkinghe, erg interessant!!

  29. marinka schreef:

    kvind wel leuk

  30. Marco Roepers schreef:

    Is er wel een herberg met de naam Hongerige Wolf bekend? Ik heb gekeken op http://topotijdreis.nl/ en daar duikt de naam voor het eerst op de kaarten rond 1906. Dat klopt met de analyse die je maakt in het log. Mijn gedachte zou zijn dat het bewuste café dan ook wel te vinden zou zijn in documenten of nog mooier, op foto’s. Dat brengt mij naar de Groninger Beeldbank en zowaar een aantal treffers, alleen geen herberg of café ter plaatse, maar een boerderij: http://beeldbankgroningen.nl/beelden/detail/34309f0b-5e57-eda6-2bba-ef3949f62862/media/4283937d-8b7c-482e-ab47-3a444f6917d4

    Er is ook een café de Hongerige Wolf aanwezig in de Beeldbank, maar dat staat in Wedde:
    http://beeldbankgroningen.nl/beelden/detail/b113b63d-8352-75d4-6c1f-a71323153fcb/media/6dd4ed54-e376-f126-5913-2b418677b83c

    Zou het inderdaad niet de naam van een boerderij kunnen zijn geweest? De foto is jonger, maar toch kan de boerderij wel de naamgever van de plaats zijn geweest, denk ik.

  31. […] gesproken, vlak ernaast ligt Hongerige Wolf. Waarom dát zo heet wordt uitgelegd op  het weblog Groninganus. Wat latijn is voor ‘hij die van Groningen komt’. We zeggen het er maar even […]

    • Harmiena Nora schreef:

      Ha! Ook toevallig even attent gemaakt op de vraag over ‘Hongerige Wolf’,
      want ik was in 2007 nog niet bekend met Groninganus, alhoewel ik wist van de plaats via een boek van die naam, geschreven door neef KLaas swaak. ( mag wel he?) Ik volgde als een tennis toeschouwer, het heen en weer tussen Gelkinghe en H.Udema. Grappig, maar zo onnodig. Zo zie je weer dat als dingen wat hoog gaan zitten, het vaak gaat ten koste van correct taal gebruik. ( is dat 1 woord of twee? 🙂 zij het geschreven of gesproken….
      Is dat voor een dame van Groningen, dan Groningana….?

  32. […] vlak ernaast ligt Hongerige Wolf. Waarom dát zo heet wordt zeer volledig uitgelegd op het weblog Groninganus. Wat latijn is voor ‘hij die van Groningen komt’, we zeggen het er maar even bij. Later plaatst […]


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.