Wolf in Groninger toponiemen

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Naast Hongerige Wolf waren er nog enkele Groninger toponiemen met wolf. Voor zover ik weet en in volgorde van vermoedelijke opkomst:

Wolvendijk – bij Groningen
Bij de antenne- en straalzendertoren van de KPN zit er een dubbele knik in de Peizerweg. Het stukje tussen beide kniebochten en het doodlopende weggetje dat vanaf daar noordwaarts naar het spoor en de vloeivelden van de Suikerunie loopt – en dat officieel ook Peizerweg heet – vormen samen een overblijfsel van de Wolvendijk. Vroeger liep dat weggetje (zie foto) helemaal door naar het Hoendiep, waar een tolhuis stond. Ook een tracé parallel aan de Campinglaan achter het Stadspark maakte eertijds vermoedelijk deel uit van de Wolvendijk. De Wolvendijk werd in de dertiende eeuw aangelegd als ontginningsas voor het in cultuur brengen van de enorme strook moeras- en rietland die hier lag. De dijk lag precies op de raai of rechte lijn tussen de torens van Eelde en Dorkwerd, en hij ging als grens fungeren tussen enerzijds de stadsvrijheid en anderzijds Eelde (Drenthe) en Lieuwerderwolde of Hoogkerk (de Friese Ommelanden).
Bron: Jan van den Broek – ‘Een Stad apart‘, diss. Groningen 2007, hoofdstuk II (met name de pagina’s 241 – 271).

Wolfsbarge – tussen De Groeve en Kropswolde
Waar we nu het Zuidlaardermeer vinden, vond in de hoge middeleeuwen een tamelijk grootschalige vervening plaats door de abdij van Aduard. Toen dat meer eenmaal was ontstaan richtte de Aduarder abdij bij Wolfsbarge een Maria-kapel op. Eind dertiende eeuw werd de bewoningskern hier een zelfstandig kerspel, los van Noordlaren. Vanaf 1409 kregen bezoekers van de Maria-kapel in Wolfsbarge een aflaat van veertig dagen, Nog lang na de reformatie bleef de bedevaart populair, want in 1641 klaagden gereformeerde predikanten over de Maria -verering die op Sint Jansdag, midden in de zomer, in Wolfsbarge plaatsvond. Kerkelijk viel Wolfsbarge in die tijd al onder Kropswolde.
Bron: Van der Aa – ‘Aardijkskundig Woordenboek’ (deel met W uit 1849). Zie ook de Wikipedia.

Wolfsland of Wolveland – onder Wagenborgen
Bron: website Otto Knottnerus.

De Wolf – onder Haren
Circa 1760 – 1780 een herberg ten noorden van Haren, later (weer) een hofstede of boerderij, vanaf ca. 1890 een herenhuis.
Bronnen: Van der Aa (zie boven); Rechterlijke Archieven III x (stad Groningen) deel 123 folio 5 vso. Ook zitten er gegevens uit die tijd in Rechterlijke Archieven III a en III ll.

Hongerige Wolf – bij Vrieselo
Herberg? Bron: website Otto Knottnerus.

De Wolf – bij Wedde
Hofstede of boerderij, tevens een herberg.
Bronnen: Van der Aa (1849); Van Goor’s Aardrijkskundig Woordenboek, derde druk bewerkt door A.G.C. Baart (1968).

Aantekening: Opvallend is dat er vooralsnog geen enkel toponiem of huisnaam met wolf in de voormalige Ommelanden (Hunzingo, Fivelingo, Westerkwartier) aangetroffen is. Hier had je ook al cultuurlandschap toen de rest van de latere provincie Groningen nog woest en ledig was. De wolf zal op de kweldereilanden die de Ommelanden vormden veel eerder zijn uitgeroeid, als hij er al rondliep.

Advertentie

Plaats een reactie on “Wolf in Groninger toponiemen”

  1. aargh schreef:

    In andere provincies heb je ze dus ook, het is dat ik na trouwen mijn eigen naam ben blijven gebruiken, anders heette ik nu ook naar zo’n plaatsje-met-Wolf in Gelderland.

  2. Gelkinghe schreef:

    Heb je al gezien hoe dicht je bij de Wolvendijk komt wonen?

  3. aargh schreef:

    Dat had ik uit je beschrijving al begrepen, ik zie het voor me maar zal ook nog even op de kaart gaan kijken.

  4. E. schreef:

    In Eelde heb je een straat die Wolfhorn heet.

  5. Gelkinghe schreef:

    @E,
    Bedankt!
    Ik vroeg mij af of die weg al bie Ol Eel hoorde, maar het lijkt er wel op. In het Drents Foto-archief vond ik tenminste een plaatje uit 1950.
    Echter, oudere meldingen dan 1950 kwam ik nog niet tegen.

  6. E. schreef:

    Hoort zeker bij Ol Eel. Aan de oostzijde van de straat staan twee of drie oude boerderijen. Westzijde is jaren ’70 nieuwbouw.

  7. Er zijn ook verborgen wolf-toponiemen met de oudere wortel ul- (Oudnoors ulfr). In veel gevallen gaat het dan om een persoonsnaam. Bijvoorbeeld Ulrum < Wolviringhem en andere varianten. Of Ulsda. Om het nog ingewikkelder te maken, zijn er ook naamkundigen die menen dat ul voor 'veen' staat.

    In de veenstreek rond het Schildmeer komt in rond het jaar 1000 het onmiskenbare toponiem UUlvdalon 'wolfsdal' voor. Ook komen hier toponiemen voor met wild en dier, bijvoorbeeld Diuridasrip, waarschijnlijk een voorloper van de naam Duurswold.

    Verder is er nog de Wolfjacht te Godlinze, wellicht een oude herberg.

  8. De laatste wolvenjacht in Westerwolde was overigens in 1772, vier jaar later werd de laatste wolf in Ostfriesland geschoten. Dat wolven ook in het Oldambt rondstruinen, blijkt uit dit citaat van de predikant van Bunde in 1595:

    “dede de Wulff grothen Schaden up dat Letsland manck de Schapen, darna ock binnen Dyckes um Wymehr vnde tho Boen, ock
    vp Westfalen hen und her”.

    Het Liethsland was een hoge kwelder ter hoogte vanNieuweschans, de andere plaatsen zijn Wymeer en Boen (ten zuiden van Bunde).

  9. En nog een kleie aanvulling: Wolvejacht is een voormalig boerderijtje onder Godlinze, Hoofdweg 21. De dagloner Tamme Jans Zaagman kocht in 1830 het erf Oude Hof, naast de voormalige borg, en bouwde daar een nieuwe woning, die in de volksmond Wolvejacht werd genoemd. Aldus het Bierumer Boerderijenboek.

  10. Gelkinghe schreef:

    Zelf heb ik nog een aanvulling uit W. de Vries ‘Groninger plaatsnamen’ (ed. G. Overdiep, Groningen 1946). Dit boek bevat niets over Hongerige Wolf, maar noemt op pag. 283/4 wel de Wolvesloot, als liggend naast de Wolvedijk.
    In 1828 komt die Wolvesloot voor in het schoolmeestersrapport van Hoogkerk – volgens de Hoogkerker schoolmeester vertelde men dat de sloot weleer bevaarbaar was en van Paterswolde naar het Hoendiep liep.

  11. Bob schreef:

    In de bouwkunde komt het woordje ‘wolf’ ook voor: wolfsdak, wolfseind, wolfskuil.
    Zie http://www.joostdevree.nl/bouwkunde/begrippen_w.htm

  12. Gelkinghe schreef:

    Nog een aanvulling, die mijn aantekening over de Ommelanden definitief nuanceert. In Leek is er de nieuwbouwwijk Wolveschans:
    http://www.google.nl/search?hl=nl&q=Wolveschans+Leek&btnG=Zoeken&meta=
    Deze naam komt in 1819 al voor als naam voor een behuizing in Leek. Zie Groninger Archieven, archief Hof van Assisen (archiefnummer 141), inv. nr. 6.56 dossier diefstal te Noordhorn door de knecht Jan Jacobs Slinger (vonnis 16 november 1819).


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.