Catz: het portaal, de bedrijven, het elixer

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Aan de Eendrachtskade nz. heb je op nummer 13 een fraai stukje beeldhouwwerk.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Het lijken wel dolfijnen zoals ze in de heraldiek en in oude kunst voorkomen.

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Ze maken deel uit van een ook verder fraai portaal:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Met aan de bovenkant de wapens van Amsterdam, Groningen, en Rotterdam:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

En een cartouche met een Jugendstil-achtig motief van kastanjebladeren:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Helaas vervalt het portaal en onderhoudt de huidige eigenaar de boel niet goed:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Deze foto’s maakte ik twee maanden geleden. Pas van de week ontdekte ik dankzij een briefhoofd:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– wie het pand bouwde en wat de functie ervan was. Het dateert van 1911, en werd er neergezet als hoofdkantoor en magazijn van de firma Catz. Dat wil zeggen: de Gebroeders Catz met hun grossierderij in kruidenierswaren. De droge Catz zeg maar. Want je had ook nog een natte, nou ja, alcoholische Catz van dezelfde familie, maar elders in Groningen gevestigd.

Van beide bedrijven was de grondlegger Heiman Cohen Catz (1754-1841), een Duitse jood die volgens een familieoverlevering wegens een duel naar Groningerland vluchtte. Stamvader Catz vestigde zich als drogist en likeurstoker in de Pekela. Midden negentiende eeuw verhuisden twee zonen van hem naar de stad Groningen, waar ze op de hoek van de Ebbingestraat en de Jacobijnestraat die grossierderij begonnen. Je moet dan denken aan artikelen als bakkerij-producten, olie, traan, azijn, zuidvruchten, specerijen, maar ook aan de likeuren en elixers van pa.

Met hun handel ging het zo crescendo dat de familie Catz vanuit Groningen een nationaal zaken-imperium op kon bouwen met filialen in Rotterdam (1884) en Amsterdam (1899). Vandaar die drie wapens in het portaal aan de Eendrachtskade, met dat van Groningen in het midden. Overigens won die gevel de eerste prijs in een architectuurwedstrijd, aldus Hugo van der Molen.

“Door de  nieuwe vestigingen werd het karakter der firma sterk gewijzigd”, staat in een brochure die verscheen bij het eeuwfest van de Gebroeders Catz (1956):

“Beperkte zich voordien het afzetgebied voornamelijk tot de provincies Groningen, Friesland, Drenthe en Overijssel, voortaan bestreek men het gehele land en werd men bovendien eerste hand aanvoerder en importeur van die artikelen waarin de firma zich langzamerhand had gespecialiseerd, nl. rozijnen, krenten, amandelen, gedroogde vruchten, sukade, honing, grondnoten, diverse suikersoorten, specerijen, en daaraan verwante artikelen.”

Bij dat eeuwfeest was het bedrijf zelfs tot een multinational uitgegroeid, met vestigingen in New York, Indonesië en tal van Europese landen. Voor Groningen betekende die ontwikkeling een steeds kleinere rol. Het hoofdkantoor was in de jaren twintig al naar Rotterdam verhuisd, en de inpakkerij van zuidvruchten en noten (cashew, pistache en amandelen) ging in 1974 naar de Ulgersmaweg. Daar moest de ‘droge Catz’ eind 1995 sluiten onder druk van de markt. De import van de zuidvruchten en noten gebeurde via de haven van Rotterdam, terwijl het spul in Groningen verpakt werd. Dat kon veel goedkoper in Rotterdam. Van de 25 man vast personeel kreeg een beperkt deel een nieuwe baan in Rotterdam, waar Catz dus nog steeds bestaat.

DE ALCOHOLISCHE CATZ

De alcoholische Catz, voor de fabricage van en handel in gedestilleerd, werd in 1894 als ‘Catz & Zoon van Pekela’ opgericht. De destilleerderij, likeurstokerij en bitterfabriek was gevestigd in een heel andere hoek van de stad, namelijk op het adres Damsterkade 1, en ging eind 1969 over in handen van de Koninklijke Gist en Spiritusfabriek NV te Delft.

‘Catz & Zoon van Pekela’ was vooral bekend van Catz-Elixer, een geprononceerd smakende kruidenbitter met maar liefst 49 % alcohol. Je kon er een glas jenever mee op smaak brengen.

Een bedrijfsarchief lijkt er niet bewaard, helaas, maar zo links en rechts zijn er nog aardig wat rekeningen te vinden, ook op internet, zoals hier, hier en hier. De bijsluiter van het elixer is er eveneens nog:

“Het versterkt de maag, verdunt het slijm, bevordert den eetlust, smaakt bovendien zeer aangenaam, en wordt met goed gevolg bij alle ziekten aangewend, die uit slechte spijsvertering ontstaan.”

Op prentbriefkaarten luidt de slogan:

“Of ’t voor of na de maaltijd is, een glaasje CATZ hoort bij de dis.”

Zeer gewild is een affiche voor Catz-Elixer, terwijl de flesjes werkelijk overal op internet opduiken (zie a, b, c, d). Je zou zo een tentoonstelling over de onderneming kunnen maken. Die mag dan niet voorbijgaan aan nog een laatste aspect, namelijk (zie Sanders) dat het catsie, katzie, katzke of ketske in de volksmond de soortnaam was voor jenever met een extra shotje kruidenbitter. Op die manier kwam het spul ook nogal eens in songteksten en gedichten terecht, zoals van

– Koos Speenhoff (1918):

“Dan trekt-ie naar z’n bittertafel
En slokt z’n eerste borrel op;
Dan komt de trek naar ’n sigaretje
Naar zoute bollen of ’n peer
En bij z’n vijfde ouwe-katsje
Is-die de stille zwabber weer.”

– De carnavalsvereniging te Oeteldonk (1923):

“Angustora, Catz-elixer,
Pommerans en ouwen Bols
Drinken onze biëzen-pèrdjes,
Want van haver zijn ze krols. “

– En Kees Stip (1943):

“Dieuwertje schonk hem twintig Catsjes
de schipper dronk ze allemaal op
en toen hij er dertig had gedronken
zag hij Dieuwertje op haar kop.”

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Advertenties

Plaats een reactie on “Catz: het portaal, de bedrijven, het elixer”

  1. jacob schreef:

    Nee, Harry hier ben je mis. Dit is een ‘baudroie’, een ‘lotte’. De lelijkste vis die je kunt tegenkomen bij het duiken. Je kunt afschrikwekkender tegenkomen, maar dieper dan deze kun je niet duiken.
    Ze liggen op de zeebodem met hun grote kop, hun grote bek, hun grote ogen. Kom er maar niet langs zwemmen. Een dwarreling in het zand en Harry kan weer opnieuw beginnen.
    Waar deze man terecht komt weet ik niet, want lichaam hebben ze nauwelijks, deze vissen.
    Wel is een ‘bourride de baudroie’ een aanrader voor mensen, die in twijfel verkeren, over wat te kiezen uit het aangeboden menu.

  2. Voor wie het familiegeheim wil analyseren: ik heb nog een restje Catz-elixer.
    Studenten en scholieren werd aangeraden enkele druppeltjes in spuitwater (“spa”) te doen om helder te blijven tijdens de voorbereiding voor een examen.

  3. De vis heet trouwens in het Nederlands hozemond of zeeduivel. “Bourride” is de soep die je maakt van de vangst van de dag, in het Nederlands “waterzooi”.
    http://nl.wikipedia.org/wiki/Hozemond

  4. Gelkinghe schreef:

    @Jacob,
    Ik ga niet af op een anatomische overeenkomst, maar op een overeenkomst in iconografie. De maker van de vissen aan de Eendrachtskade heeft vrijwel zeker gekeken naar oude schilderijen, prenten en kaarten met dolfijnen erop.

    @Otto,
    Die goeie raad kwam van je opoe, niet?:-):
    http://64.233.183.104/search?q=cache:X4mBEu9OcO8J:peerd.web-log.nl/peerd/2006/01/golden_peerd_31.html+%22Catz+elixer%22&hl=nl&ct=clnk&cd=18&gl=nl

    Overigens staat die goeie raad ook in een jubileumbrochure van de firma Catz, die nog steeds bestaat (ontdekte ik net, de tekst daarom op dat punt herzien):
    http://www.catz.nl/pictures_ca/Catz%20Jubilee.pdf

  5. Coen Peppelenbos schreef:

    Mooi verhaal. Dus de reclassering zorgt niet goed voor dit gebouw. Ben er wel eens binnen geweest (niets ergs gedaan overigens), maar het is van binnen ook mooi, alhoewel ze alles hebben vertimmerd.

  6. Gelkinghe schreef:

    @Coen,
    Ik weet niet of Reclassering de eigenaar van het pand is. Zo nee, dan zijn ze niet verantwoordelijk voor het onderhoud.

  7. catthy schreef:

    Ik heb in 1973 / 1974 bij Catz aan de Eendrachtskade gewerkt aan de lopende band als inpakster. Catz verpakte in Groningen gedroogde zuidvruchten en noten en als specialiteit werd er suikerstroop geproduceert op een van de zolders van het doolhof van dit bedrijf. Ik heb er in deze periode twee keer brand meegemaakt waarvan 1 was aangestoken door een van de personeelsleden. Na 1974 is Catz verhuisd naar Assen waar de productie werd voortgezet. Ik zal mijn verhaal over dit Rotterdamse bedrijf zoals ik het heb ervaren nog wel een keer in mijn weblog beschrijven.

  8. Gelkinghe schreef:

    @Catthy,
    Ik begrijp dat Catz ook na medio jaren zestig nog in Groningen was gevestigd. Dat heb ik inmiddels rechtgezet in het logje.

  9. catthy schreef:

    Ik heb heel wat voetstapjes in dat gebouw gezet.

  10. kor feringa schreef:

    Harry,

    In het bekende Gronings alfabet komt Catz als volgt voor:

    ‘C is Catz-bitter en Catz-levertroan, dat mout je ais pruiv’n, doar loat je alles veur stoan’.

    Kor Feringa.

  11. Hendrik schreef:

    Hoe het verhaal ook werkelijk is, het zijn prachtige foto’s. Precies wat mijn oog ook altijd ziet. Ik zal weinig momenten zonder toestel op pad gaan. Juist om die dingen vast te leggen waar een ander zo aan voorbij loopt.
    Ik loop altijd als een toerist door eigen stad en zie dan nóg meer dan de gemiddelde toerist.
    En er is veel te zien!

  12. Gelkinghe schreef:

    @Allen,
    Naar aanleiding van een bezoekje aan de Groninger Archieven is het logje opnieuw herzien.

  13. It is aai schreef:

    Dankzij dit stukje heb ik een foto kunnen toevoegen in de ‘wapen van groningen’ groep op flickr:

    Wapen van Groningen

    Dank!


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.