Valentijn: een recente traditie

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Eigenlijk was hij nogal een obscuur mannetje, die Sint Valentijn, zo blijkt uit heiligencompendia. In de derde eeuw had je mogelijk zelfs twee Romeinse Valentinussen, die allebei op 14 februari de marteldood stierven. Van geen van beide echter, is het zeker of ze überhaupt wel hebben bestaan. Bovendien is er geen rechtstreeks verband met de huidige Valentijnstraditie.

De gewoonte om iemand op Valentijnsdag vriendschap of liefde te betuigen ontstond rond 1400, toen men nog dacht dat vogeltjes op Valentijnsdag een partner kozen. De Engelse schrijver Chaucer verbond de dag in gedichten aan de mensenliefde. Later gingen geliefden op Valentijnsdag elkaar presentjes geven. En die gewoonte drong ook door tot het gewone volk, althans in Engeland.

Vanuit Engeland waaide de Valentijnsfolklore over naar Amerika, waar men de zaken commercieel aanpakte. Zo werden de Valentijnskaarten er immens populair. Tegenwoordig verstuurt elke Amerikaan er gemiddeld vier, niet eens zozeer aan geliefden, als wel aan echtgenotes, moeders, kinderen, klasgenoten en zelfs docenten.

In Nederland echter, bleven dergelijke gebruiken eeuwenlang afwezig.Hier hield Sint Valentijn, of  Sint Felten op zijn Nederlands, vooreerst een dubieuze reputatie. Hij bezorgde mensen de vallende ziekte, maar genas ze er ook van. Als zodanig komt hij voor in het Liber Vagatorum uit 1563. Bij diverse auteurs uit de zeventiende eeuw treffen we nog de verwensingen aan, die op de ziekmakende eigenschap gebaseerd zijn: “Loop naar Sint Felten” en: “Moge Sint Felten je schenden”. Dankzij de genezende eigenschap ontstond ook de enige bedevaartsplaats in Nederland, waar Valentijn van oudsher vereerd is: het Brabantse Westerhoven. Je hebt er een put met geneeskrachtig bronwater, met een kapelletje ernaast en ieder jaar een processie op Valentijnsdag.

Sinds een  jaar of twintig geldt Valentijn ook daar in Westerhoven als beschermheilige van verliefden. En dat komt doordat de Amerikaanse Valentijnstradities naar Nederland zijn overgewaaid. Volgens John Helsloot, onderzoeker van feesten en rituelen bij het Meertens-instituut in Amsterdam, gebeurde dat vanaf ongeveer 1950 dankzij de bloemenbranche, die voor Valentijnsdag enorme hoeveelheden bloemen naar de VS exporteerde, en zo’n verkoophausse ook wel zag zitten in ons eigen land. Daarom begon ze met Valentijnsdag boeketten uit te delen aan mensen die zich verdienstelijk hadden gemaakt, in de hoop dat dit navolging zou krijgen. Ook Amerikaanse televisieseries droegen er volgens Helsloot aan bij, dat Valentijnsfolklore hier ingang vond.

Nu lijkt dat jaartal 1950 nogal vroeg waar het gaat om algemene acceptatie, maar die laat zich weer dateren doordat de Leeuwarder Courant vanaf 1752 volledig op het web staat. Voor 1980 komt de term Valentijnsdag slechts heel incidenteel in die krant voor, daarna begint er voorzichtig iets te komen, maar de echte doorbraak is er pas na 1990:

valentijn LC

Terwijl de Leeuwarder Courant in 1951 nog schrijft dat de Friezen “te nuchter” voor Valentijnsdag zijn, heet het in 2003: “Zelfs de nuchtere Friezen gaan er voor overstag”. Veelzeggend is intussen een opmerking in 1995, dat Valentijnsdag “in vijf jaar tijd een vaste plek heeft verworven”.

Voor 1990 bleek Valentijnsdag inderdaad vooral een zaak van de bloemenbranche. Zo zette de Eelder bloemenveiling begin jaren tachtig noordelijke postbodes, wegenwachters en gladheidsbestrijders met boeketten in het zonnetje. Dergelijke promotie vormde een doorslaand succes, want in 2001 overtrof de Valentijns-omzet op de bloemenveiling van Aalsmeer voor het eerst de verkoop voor Moederdag.

Net als andere Nederlandse kranten ging de Leeuwarder ook zelf een graantje meepikken van Valentijnsdag. Engelse kwaliteitskranten hadden ieder jaar speciaal opgemaakte pagina’s met duizenden Valentijnsannonces, en in 1993 volgde de Leeuwarder dit voorbeeld. Al moest de krant eerst wel een dinerbon uitloven, voordat het publiek er warm voor liep..

Valentijnskaarten werden voor het eerst genoemd in advertenties van Mobil, anno 1988. In 1996 bleek uit een enquète dat de helft van de Nederlanders er al eens een ontving. Het percentage bleek het hoogst bij jongeren.

Naast bloemen, advertenties en wenskaarten kreeg je allerlei commercie: roze lovecuffs, verwenprodukten, serviesgoed, uitjes, sokken en lingerie. Zelfs een sanitairverkoper sprong erop in: “Simon de Haas heeft nog spetters genoeg om verliefd op te worden”; “Cesar Culinaria, de lekkerste Valentijnsmaaltijd voor uw hond”, aldus een merk hondenvoer

Tegelijkertijd zie je, dat Valentijnsdag een gewone tijdsaanduiding wordt in verslagen en overlijdensadvertenties. Ook klinkt er vanaf 1990 kritiek op de “onnutte consumptie”. “Valentijnsdag is communicatie zonder betekenis”,  zegt de taalkundedocent Peter Nieuwenhuijsen in 1992: “Doe niet mee aan Valentijnsdee”. Zijn oproep heeft niets uitgehaald.

UK (oa met Valentijnsmeter)

Advertenties

4 reacties on “Valentijn: een recente traditie”

  1. Jan K. schreef:

    Ik heb helemaal niets met Valentijnsdag en dat zal ook wel altijd zo blijven. Het is mij – net als andere vanuit Amerika overgewaaide feesten – allemaal wat te commercieel.
    Jouw relaas over ontstaan en ontwikkeling bevestigt mijn idee hieromtrent alleen maar.

  2. otto schreef:

    Zo ook moederdag, vaderdag en kinderdag (namelijk alle dagen). Allemaal recente uitvindingen, tenminste in de huidige vorm. Lees de verhalen op wikipedia in Nederlands, Duits, Engels en Frans, die flink van elkaar afwijken.

    In Brugge vieren ze nog steeds Onschuldige Kinderen op 28 december. Vanouds de enige dag in het jaar dat kinderen de baas zijn. Later kwamen daar verjaardagen en weet ik niet wat meer bij.

    Moederdag is ook zo’n speciale dag waarin moeder geëerd wordt voor de 364 dagen dat ze vader de baas over haar liet spelen. Vaderdag is eigenlijk een perversie van dat idee.

  3. Jan Pieter Koers schreef:

    Harry, onderweg van een drieweekse trip in Vietnam en Cambodja zit ik hier te wachten in Singapore op het volgende vliegtuig en kan het niet laten even te grazen in de berichten die ik de afgelopen weken heb gemist. Ook in Phnom Penh zagen we vorige week tot onze verbazing stalletjes aan de straat met kleurige bloemen en kleine ruikertjes, waarachter frisse meisje in de meest zoete kleuren. Ook hier dus al Valentijn. Zie janenhenk.reislogger.nl

  4. […] *Sunt Felten: verbastering van Valentijn. St.-Valentijn als heilige met wie, op de klank af, de vallende ziekte in verband werd gebracht. In verouderde verwensingen. Zie ook: https://groninganus.wordpress.com/2009/02/14/valentijn-een-recente-traditie/ […]


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s