Het Gelkingeland, waar lag dat precies?

Het Gelkingeland vormde in de dertiendee eeuw, na ontginningen, de machtsbasis van de Gelkingen, een clan van Groninger kooplieden die samen met de Drenten in opstand kwam tegen de bisschop van Utrecht. Ergens in het Gelkingeland had deze clan een steunpunt, waaronder we een soort van mottekasteel of steenhuis moeten verstaan.

In zijn dissertatie ‘Een stad apart’ deed Jan van den Broek een poging om dit Gelkingeland te lokaliseren. Volgens hem was de oorspronkelijke kern van het Gelkingeland een strook stadsgebied ten zuiden van de Drentse Laan (nu Peizerweg) en aan de stads- of oostkant van de Wolvedijk (het haakse stuk Peizerweg en de Campinglaan). Later onderging dit rompgebied een flinke uitbreiding naar het zuiden, waar de Onlandse Dijk de zuidelijke grens van zowel het Gelkingeland als het stadsgebied ging vormen. Het Kraanland, de rechthoekige en afwijkend gestructureerde uitstulping van het stadsgebied ten westen van de Wolvendijk, rekent Van den Broek uitdrukkelijk niet tot Gelkingeland. Volgens hem was het oudste Gelkingeland al vroeg ontgonnen – zeg rond 1200 – terwijl dat met het Kraanland – zo genoemd naar de kraanvogels die er voor de ontginning nog leefden – pas na 1425 het geval was.

Dankzij twee sententies van het stedelijke Volle Gericht de dato 7 september en 13 oktober 1694 èn een kaart van het Westerhamrik uit de 18e eeuw, is het mogelijk een nog wat preciezere omlijning te geven van het middeleeuwse Gelkingeland. Daarbij zal ik laten zien dat Van den Broek gelijk had wat betreft romp en zuidelijke uitbreiding, maar niet wat betreft het Kraanland. Want ook dat behoorde tot Gelkingeland.

Die sententies (vonnissen) sprak het Volle Gericht uit in een civiel proces tussen Drost van Borck en consorten en de Gezworene Jongbloedt en consorten. In beide gevallen ging het om een groep eigenaren van land “omtrent de horensche dijck”. Tegenwoordig is dat een pittoresk dijkje langs het Hoornsediep, maar bij dit proces ging het om het dijktracé waarop in de negentiende eeuw de Paterswoldseweg zou komen. In het gebied ten westen van deze dijk, vallend onder het Westerhamrik, eigende de groep Van Borck zich het stemrecht toe bij de verkiezing van een Schepper van het Westerhamrik, met uitsluiting van de groep Jonghbloedt, die deze discriminatie aanvocht. De groep Van Borck baseerde de uitsluiting op het feit dat leden van de groep Jonghbloedt geen zijlschot hoefden betalen aan het Westerhamrik, een vrijstelling die voort zou vloeien uit het gegeven dat de landerijen van Jonghbloedt c.s. (oorspronkelijk) niet afwaterden via het Aduarderzijlvest, waarvan het Westerhamrik deel uitmaakte.

In eerste instantie velden Burgemeesteren en Raad het vonnis dat “die van de wester Horensche Dijck niet verder tot het stemmen sullen worden toegelaten als deselve landen sijn hebbende, dewelcke uitwaeteren nae de Aduarder Zijll”. Met andere woorden: van land dat niet van de diensten van het Westerhamrik en het Aduarderzijlvest gebruik maakte, van land waarvoor dus ook geen dijkschot betaald werd, kon ook geen stemrecht in het Westerhamrik gepretendeerd worden.

Tegen deze uitspraak tekenden Gezworene Jonghbloedt en consorten appel aan. Ook dat hogere beroep diende voor het Volle Gericht, dan nog de hoogste juridische instantie van de stad en haar onderhorige jurisdicties. Dit maal kwamen Jonghbloedt c.s. beter beslagen ten ijs. Interessant is, dat zij de Westerhoornse landen (de landen ten westen van de Hoornse Dijk) gelijk stelden aan de Gelkingelanden:

“…doordien de Gelkinge landen (sijnde dese landen) bij oude tijden niet is geoorlooft geweest om door de Aduarderzijl te mogen uitwaeteren, maer dat zulx bij vergunninge van het zijlvest hebben geoptineert, waervoor eerst een jaerlijx recognitie van vyer en meer Rijnlantse guldens aan het zijlvest hebben gegeven, hetwelcke naederhant met een Buirmande in het geheel is afgekoft…”

Met andere woorden: oorspronkelijk mocht het Gelkingeland niet afwateren via het Aduarderzijlvest, maar dat recht verkregen de buren van Gelkingeland op een gegeven moment door betaling van een jaarlijkse som gelds aan dit zijlvest. Naderhand kochten ze deze jaarlijkse recognitie  weer af met de schenking van een gemeenschappelijk stuk grond, hun Buurmande, aan het zijlvest. En dit konden Jonghbloedt c.s. aantonen ook, en wel met twee verzegelde brieven, die beide hardop “in judicio” werden voorgelezen. Het waren overeenkomsten uit de vijftiende eeuw die zich ook nu nog steeds in zowel het stadsarchief als het archief van het Aduarderzijlvest bevinden.

Als de Gelkingelanders ingelaten waren en hun recognitie met een schenking ineens afkochten, dan liet dat uiteraard hun stemrecht onverlet. Het verweer van Van Borck c.s. hiertegen bleek zwak. Het kwam er voornamelijk nog op neer dat zij traditioneel het stemrecht hadden en dat de huidige verkiezingsprocedure al een eind op weg was. Ook zou de jaarlijkse recognitie, die naderhand met de Buurmande werd afgekocht, bedoeld zijn geweest om vrij te zijn van zijlschot. Wat de tegenpartij Jonghbloedt de dupliek ontlokte…

“…dat die van Gelkinge landt noijt zijlschot hebben betaelt en dat een citatie niemant regt van stemminge kan geven, dat oock voor desen soo nauw niet is ondersogt wel tot het stemmen gerechtigt zijn”.

Juist omdat Jonghbloedt c.s. met verzegelingen op de proppen kwamen, konden Burgemeesteren en Raad er niet onderuit. Ze veranderden hun sententie zodat de landeigenaars van het Gelkingeland, hoewel geen zijlschot betalend, toch stemrecht kregen bij de Scheppersverkiezing.

Nu naar mijn tweede bewijssstuk, een schetskaart van het Westerstadshamrik uit de achttiende eeuw, die Van den Broek ook al in zijn proefschrift opnam (blz. 245), hoewel hij een belangrijk aspect evan negeerde. Op deze kaart (Groninger Archieven THAG 692), die ik een kwartslag  gekanteld heb zodat het noorden bovenaan staat en de aanduiding in kwestie meteen in het oog loopt, valt het Westerhamrik  in drie delen uiteen. En op het middenste, afwijkend gekleurde part, staat te lezen dat dit “de van het schot vrijgekogte landen” zijn:

Dit is dus het Gelkingeland. Zoals Van den Broek op basis van middeleeuwse stukken al aangaf vormde de Drentse Laan de noordgrens en de Onlandse Dijk de zuidgrens. Maar anders dan Van den Broek meende, behoorde in het westen, vanuit de stad gezien aan de andere kant van de Wolvendijk, ook het Kraanland ertoe.

Tot slot heb ik de contouren van Gelkingheland nog even overgebracht op een kaart van de stad anno nu. Er liggen heel wat stadswijken op dat land, van Laanhuizen en de Grunobuurt in het noorden, via een substantieel deel van het Hoornsemeer in het zuiden, tot en met de Buitenhof en Kranenborg in het westen. Als de Gelkingen rond 1300 niet waren uitgestorven, en ze deze grond allemaal voor zichzelf hadden kunnen behouden, waren ze puissant rijk geweest.

Advertenties

8 reacties on “Het Gelkingeland, waar lag dat precies?”

  1. Chris Boerema schreef:

    Ja, weer een geweldig artikel. Dat het Gelkingeland bij de bewoners nog leefde wodt aangetoond in een overlijdensadvertentie van Harm Boerema in 1798. Hij overleed om 15 september en wa getrouwd met Annechien Jacobs. Bijde ook vermeld in je artikel over het Porrenhuis.
    In de advertentie wordt als adres opgegeven; Van de Lingenhuizen, Gelkingeland. Gezien het artikel over het Porrenhuis, moet de Lingenhuizen hetzelfde zijn als het Porrenhuis. Kan dat?
    Waar zou dit Lingenhuizen anders zijn geweest.
    Groetjes, Chris Boerema

    • groninganus schreef:

      Dag Chris,
      Ik ben nog bezig met een stuk over het Lingenhuis en de Lingenhuizen en hoe het Porrenhuis daarbij past. Het was een ingewikkelde noot om te kraken door de manier waarop de grond verdeeld was, maar ik heb de belangrijkste stukken inmiddels gevonden. Binnenkort in dit theater, dus.
      Vriendelijke groet,
      Harry Perton

      • Chris Boerema schreef:

        Hallo Harry,

        Erg blij om dit te horen. Als je start met een genealogisch onderzoek naar je familie, ga je vaak alleen maar de diepte in. Niet wetend dat je voorouders overslaat die op bijzondere plekken hebben gewoond. Dat gold ook voor Harm en Annechien.
        Je hebt me m.b.t. je artikel “Moesker met het clavecimbel” geholpen aan de bronnen. Ik durf het haast niet te vragen, maar ik ben reuze benieuwd naar de echte stukken. Zou je van dienst willen zijn?

        Groetjes,
        Chris

  2. Ik zal het nog eens opzoeken, maar ik meen me te herinneren dat de belangrijkste sterkte van de Gelkingers in Eelde lag, volgens de Narracio, waarbij de Schulte van Eelde bij het kamp van de Gelkingers hoorde. Het lijkt me ook logisch dat je zo’n versterking op enigszins vaste bodem bouwt. De Prefect had dan weer een machtsbasis in Peize. En wederzijds hebben ze die huizen regelmatig vernield.

    • groninganus schreef:

      De Gelkingen hebben wel degelijk een sterkte in dit gebied gehad, en wel bij “de Lieuwerderwinckel”. Deze plek is nooit echt geïdentificeerd, maar in aanmerking komt wat mij betreft vooral de knik in de Peizerweg, Helemaal aan het eind van de Peizerweg heb je trouwens redelijk vaste bouwgrond, in de vorm van een stukje rug van Tinaarloo. Dat een borg of steenhuis helemaal van de aardbodem verdwijnt, daar zijn genoeg voorbeelden van, zoals de teruggevonden borgen of steen huizen van de Predikheer op Zernike, Elba, en wat steenhuizen bij Uithuizen.

  3. Arend Arends schreef:

    Ruim 2 jaar na de vorige reactie: De kaart van de Westerstadshamrik heeft niet nummer 602 maar 692 (vond ik in het proefschrift van Jan v.d. Broek). Daarmee was de kaart in Groninger Archieven iets gemakkelijker te vinden. Dan zie je ook de details zoals de naam Lingenhuizen (voor Chris: op dezelfde plaats als het Porrenhuis op de kaart van 1832) en “niewe huisje in het veen”, blijkbaar de Nieuwe Elsborg in Eelderwolde, die volgens het Haardstedenregister van Eelde in 1754 is gebouwd (GA dateert de kaart op 1730-1750).

    Groeten, Arend Arends


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.