Het veldnamenlandschap van Essen

De veldnamen van Essen, zoals Wieringa die in de jaren zeventig optekende, geprojecteerd op de kadasterkaart van omstreeks 1825, zoals HisGis die ons biedt.

Centraal op het kaartje de Olle Hof, waarmee bedoeld wordt het ooit geheel door een gracht omgeven, rechthoekige terrein van het middeleeuwse klooster Yesse. Ten tijde van het eerste kadaster staan er drie boerderijen op dat terrein. De meest zuidelijke boerderij, de Hemmesheerd, staat buiten de voormalige kloosterhof, net als een noordwestelijk gelegen boerderij.

Op het kloosterterrein wordt de grond in 1825 voornamelijk benut voor moestuinen (paars) en boomgaarden (middelgroen). Voordat hier in 1215 een klooster kwam, lag er al een es (bouwland) met een gehucht, zo bleek vorig jaar bij een opgraving. Het klooster bracht waarschijnlijk de tuinen, die er in 1825 nog steeds zijn, zij het niet noodzakelijkerwijs op dezelfde percelen. De twee witte stukjes bouwland op het oude kloosterhof zullen ook nog wel relatief vruchtbaar zijn, maar dat geldt wellicht wat minder voor het centraal achterop het terrein  gelegen, lichtgroen gekleurde stuk weiland. Hoeveel steen zit daar in de grond?

Kijken we naar het gebied rond de Olle Hof, dan valt ten eerste een strook geelgekleurde hooilanden op. Dit zullen de laagste en drassigste gronden zijn geweest, en de veldnamen De Zulten en De Onlanden duiden er ook op dat dit niet de duurste grond was.  Zult betekent: zout, zilt. Misschien kwam er wel eens zout water over De Zulten, misschien was de grond hier op sommige plekken zelfs nog ziltig.  Teysinga noteerde omstreeks 1730 ter plaatse van de Onlanden dat het “gemeen”” (= gewoon), respectievelijk “leeg” (laag hooiland was waar “veel pijpgras“” groeide, dat is een plant die veel van water houdt. Afgezien van het winnen van hooi of het weiden van vleesvee of paarden kon je dus weinig met de Onlanden beginnen. Ik vermoed dat Zulten en Onlanden en de tussenliggende gele percelen samen de westgrens van de middeleeuwse es markeren.

Ten noorden van de Olde Hof zien we verder een Zwienven – een laaggelegen weiland waar zwijnen hun gang mochten gaan -,  Molenmaten en een Molensloot. Op de kaart van Teysinga  uit 1730 heet die sloot nog De Olde Schipsloot, er was dus ooit een (bescheiden) scheepvaartverbinding met het Schuitendiep (nu Winschoterdiep), en/of eerder misschien met de Hunze. Die scheepvaart werd onmogelijk toen er bij de uitmonding van de sloot op het Schuitendiep een watermolen kwam, die het water van de laaggelegen Esser landen moest lozen.  Vandaar de naamsverandering van de sloot. Overigens kan der naam Molenmaten ook slaan op een korenmolen, die ooit op de grens van Helpman en Essen stond. Ten noorden van De Zulten noteerde Wieringa een Meulenbaargien, daar moeten we die molen situeren. 

Ten oosten van de Olle Hof lagen er diverse kampen: de Noorderkaamp, twee Zuderkaampen, een Hoogkaamp en een Rieskaamp. Een kamp behoorde niet tot de oorspronkerlijke es, maar was er een uitbreiding van. Als de kampnamen inderdaad oud zijn, dan hebben we hier de oostgrens van de middeleeuwse es te pakken. Op de Rieskaamp werd rijshout opgekweekt voor vlechtwerk – bijvoorbeeld in wanden – of aanwending op tuinen. De Kooikampen verwijzen naar een eendenkooi, waar waterwild een soort fuik ingedreven werd. Ook zo”n eendenkooi kon je van van rijshout bouwen – als lokatie komt vooral het donkergroene bosje op de rand van de kaart in aanmerking.

Interessant is een wat hoger gelegen strook grond tussen de Noorder- en de Zuiderkampen, die mogelijk ooit de Middelkamp(en) heette.  Van west naar oost zien we daar staan:  Roggenstukkies, Ruivenstukkie en Kloes (volgens Wieringa ook wel Kloese). Op de Roggenstukkies zal rogge verbouwd zijn en  op het Ruivestukkie de beroemde Hoarender knollen, ruiven of roefies, kleine gele herfstknolraapjes die in het Groningse ooit als een delicatesse golden.  Wat een Kloese was heb ik nog net mogen ontdekken, maar waarschijnlijk hangt de naam samen met kluis en close, en moeten we er ons een dichte omheining bij voorstellen.

Tot slot nog weer even terug naar de Olle Hof – op het noordoostelijke deel daarvan tekende Wieringa de veldnaam Hoppentoene aan, en daar zal dus ooit hop verbouwd zijn, voor verwerking in bier. Vooral Peize stond bekend om de hopteelt in de 17e en 18e eeuw, maar ook elders in de omgeving waren er wel hoptuinen. Overigens is dit wel de eerste keer dat ik iets van deze teelt in Groningerland bespeur.

Zie verder: Esser veldnaam Kloes wijst op kluizenarij

Advertentie

9 reacties on “Het veldnamenlandschap van Essen”

  1. Fantastisch wat een rijke geschiedenis er over zo’n piepklein buurtschapje te vertellen valt op grond van veldnamen en een kadasterkaart. Laten we hopen dat het landschap alhier behouden blijft als pareltje tussen de oprukkende nieuwbouw van Groningen en Haren, die vast al meermaals hun tentakels naar Essen hebben uitgestoken.

  2. Fantastisch wat een voor een buitenstaander onverwacht rijke geschiedenis er te vertellen valt over zo’n piepklein buurtschapje (doet me wat dat betreft denken aan het nabijgelegen De Poffert) aan de hand van veldnamen en een kadasterkaart. Laten we hopen dat dit idyllische landschap behouden kan blijven te midden van de oprukkende nieuwbouw van Groningen en Haren, die in dat kader vast al meermaals hun tentakels verlangend naar Essen uitgestoken zullen hebben.

    • groninganus schreef:

      Dat klopt, er was even sprake van dat er een ringweg (de Zuidtangent) langs zou komen.

      Niet altijd was de waardering voor Essen zo groot, in de Groningsche Volksalmanak van 1890 schreef prof. Reitsma: “Het bestaat uit een aantal ordeloos door elkaar gebouwde kleine pachthoeven en arbeiderswoningen, waarvan de lage muren meestal van zware, oude bakstenen zijn opgetrokken. De plek zelf heeft niets schoons noch aantrekkelijks, het tegendeel van dien.”

      • Dat zelfs een professor toen zo dacht. Cultuurhistorisch en archeologisch erfgoed waren in die tijd vast nog niet zo ingeburgerd. Maar goed dat Groningen in 1914 naast Helpman niet ook Essen heeft geannexeerd, anders was dit inmiddels ook al een ‘nieuwbouwwijk’ geweest.

  3. Bart Flikkema schreef:

    Hoi Harry, prachtige aanvulling op wat er bekend was over klooster Yesse. ’t Is vooral verrassend wat er ontstaat wanneer verschillende kennisbronnen met elkaar gecombineerd worden.
    En over die hopteelt: Annemiek Bos, van het bezoekerscentrum klooster Yesse, vertelde me eens dat in Essen en de omgeving ervan tot op de dag van vandaag hop kan worden aangetroffen. Schijnt dus een hardnekkig gewas te zijn. Weet jij of in de middeleeuwen hop al gebruikt werd in de bierbrouwerij?

  4. Hein Bekenkamp schreef:

    Fraaie kaart, Harry, hoe verhoudt deze zich tot de kaart van G. Smit in de Driemaandelijkse Bladen (1975, no. 2) over de historische geografie van Haren?


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.