Klok van Midwolde had ‘zilveren’ klank

Vroeger hebben wij al eens gezegd, dat de tegenwoordige torenklok in de kerk te Midwolde is gegoten uit een oudere klok, welke bij het luiden over den dood van Koning Willem III van Engeland en Stadhouder van de Republiek der Vereenigde Nederlanden was gebarsten in 1702. Dit gieten geschiedde op last van Anna van Ewsum en haar gemaal Georg Wilhelm, graaf van Inn und Kniphausen.

Dit blijkt ook uit het opschrift van de klok, hetwelk aldus luidt: „Georg Wilhelm ende Anna van Ewsum, graaf ende graevinne van Inhuisen ende Kniphuisen, heer ende vrouw van Nienoort ende des landes Vredewoldt hebben deze klocke, gebarsten door het luiden over de doot van Wilhelm III, koning van Groot-Brittaniën, weder laten vergieten anno MDCCIV. Mamees Tremij me fecit.”

Volgens de overlevering moet deze klok te Midwolde, of misschien wel op Nienoord zelf, zijn gegoten, althans wanneer de legende, die omtrent dat gieten nog heden ten dage bij het volk is verspreid, eenigen grond van waarheid bevat, hetgeen niet onwaarschijnlijk is. Deze legende luidt aldus: Toen de specie voor de klok gereed was om in den vorm gegoten te worden, kwam de gravin Anna van Ewsum nog met een groote hoeveelheid zilveren sieraden in haar schort aandragen en wierp die in het kokende metaal, waarin ze natuurlijk dadelijk versmolten. Zij deed dit om aan de klok een nog schooneren klank te geven. Een dienstmaagd, volgens anderen een arme vrouw, die van deze handelwijze getuige was, vond het zonde en schande van al dat mooie zilverwerk en vroeg verlof om uit het kostbare metaal een schep te mogen doen met een metalen maat of lepel, die zij toevallig in de hand had. Dit verzoek werd haar bereidwillig toegestaan; maar zij kwam met al haar begeerlijkheid niet best weg. Toen zij namelijk de maat in het metaal dompelde, smolt deze terstond en hield zij enkel het oor of handvatsel in de hand.

De vroegere torenklok gold nog meer dan de tegenwoordige voor de zwaarste in de provincie, ook werd daarvan verteld, dat zij zooveel zilver bevatte, dat zij in helderheid van klank de groote klok van den Martinitoren te Groningen overtrof, of zooals men zei: „Dat zij boven den Groninger toren (d. w. z. de groote Gron. klok) ging.”

Het is dus ook zeer goed mogelijk, dat de boven verhaalde legende doelt op het gieten van de eerste klok, maar dan zijn daar natuurlijk andere personen bij betrokken geweest.

Verder verhaalt men, dat de Regeering van Groningen, over die klank hetzij dan van de oude of van de nieuwe klok, afgunstig was en het zoover wist te krijgen, dat de klankgaten in den toren werden gesloten, opdat men het luiden niet te ver zou hooren. Misschien wilde de Regeering daardoor wel haar meerderheid aan de Heeren van Nienoord laten gevoelen; want die Heeren waren niet gemakkelijk en hadden (…) heel wat te zeggen in het Landschap „Vredewold” — en in het Westerkwartier, en daardoor ook in de Ommelanden. Dat de Stad en de Ommelanden vaak met elkaar overhoop lagen is uit de Vaderlandsche geschiedenis genoeg bekend en dat zij elkander meermalen een vlieg trachtten af te vangen eveneens. Daargelaten nu maar, of de Stadsregeering, of wel het Bestuur van Stad en Lande het sluiten van de klankgaten wist gedaan te krijgen, een feit is het, dat de acht bovenste klankgaten in later tijd, d. i. na het bouwen van den toren, zijn dichtgemetseld. In 1874 zijn de vier ooster- en westerklankgaten op last van de Kerkvoogden van Midwolde en Leek weder geopend, de andere zijn tot heden nog gesloten gebleven. In weerwil daarvan is het luiden van de klok soms zeer ver in den omtrek te hooren, hetgeen vroeger ook inderdaad wel noodzakelijk was; want toen behoorde niet alleen Leek tot het kerspel Midwolde, maar ook geheel Zevenhuizen en waren de verste bewoners wel twee uur van de kerk verwijderd. Al is dus de tegenwoordige klok in den toren van Midwolde nog maar een paar eeuwen oud, hetgeen voor een torenklok geen hooge ouderdom is, toch heeft zij haar metalen stem bij vele blijde en treurige gebeurtenissen doen hooren en zou zij ons van het Landschap „Vredewold’ heel wat kunnen verhalen, als zij spreken kon.

Bron: Vredewoldius – Uit Vredewold XXII, Nieuwsblad van het Noorden 28 januari 1911.

NB: Vredewoldius had kennelijk een soort voorgevoel, want bij een restauratie van de Midwoldiger kerk en toren bleek nog in hetzelfde jaar 1911, dat de klok van 1704 “geheel gebarsten” was. Deze werd begin 1912 inclusief het opschrift van 1704 hergoten door het bekende klokkengietersbedrijf van de Gebr. van Bergen te Midwolda (Oldambt), dat de klok op zaterdag 29 maart 1912 weer ophing.

Het is deze replica-klok uit 1912 waarvan Pathuis nog in 1977 het opschrift opnam in zijn Groninger Gedenkwaardigheden (nr. 2704). Toen Tonko Ufkes en ik een paar jaar geleden, afgaande op de door ons zeer gerespecteerde Pathuis, de toren van Midwolde beklommen, om voor een thema-nummer van Stad & Lande een foto van dat klok-opschrift uit 1912/1704 te maken, bleek deze klok echter in 1949 te zijn vervangen door een exemplaar met een heel ander opschrift. Aangezien de luizolder alleen via een lange losse ladder door een tamelijk donkere ruimte te bereiken viel, voelden Tonko en ik ons wel een beetje bekocht door die Pathuis.

Nu ik nog even nadenk over het bovenstaande, vraag ik me wel af wat de firma Van Bergen in 1911 met dat zilver van Anna van Ewsum deed. Of zouden ze er helemaal niets van hebben gemerkt?

Nog even het geluid van de huidige klok, zoals geregistreerd door Dennis Wubs.


3 reacties on “Klok van Midwolde had ‘zilveren’ klank”

  1. Frans schreef:

    Het brons waar klokken uit gegoten werden had nooit een exacte samenstelling. Zo’n 78% koper en 22% tin. Die samenstelling werd niet door wegen van koper en tin gemaakt, maar door nieuw brons te maken uit ertsen of nog beter door oud brons van goede klokken te gebruiken. Hoe dichter de samenstelling bij de ideale, hoe hoger de elasticiteit. Dat wil zeggen hoe meer het lijkt op verenstaal en hoe minder op rubber. Dat is beter voor de klank. Maar het moet ook taai zijn zodat het miljoenen slagen van de klepel kan weerstaan en het moet een hoog smeltpunt hebben, en vlak daarboven dun vloeibaar om goed te kunnen gieten en niet te barsten bij het afkoelen. Teveel tin verlaagt het smeltpunt en maakt het brons bros en breekbaar. Te weinig tin maakt het zacht als koper. Als je aan brons ook nog zilver gaat toevoegen, verlaag je het smeltpunt. Maar zeker de tinnen lepel van de dienstmeid zal het brons minder geschikt gemaakt hebben voor klokken. Ongetwijfeld wisten ze in 1911 bij van Bergen wat ze er aan moesten doen, meer koper er bij. Of ze het verhoogde zilver gehalte in de gaten hadden en of ze het dan zouden hebben geraffineerd, lijkt me sterk.

    Het was trouwens een oud gebruik om zilveren en gouden munten of sieraden aan het brons toe te voegen om de klank te verbeteren of om de goden beter te stemmen. Niet bekend is of het hielp.

    Het oude soldeer waarmee electronica en computers in elkaar zat, bestond uit lood en tin. De moderne loodvrije opvolger bestaat uit een legering van koper, tin en zilver. Maar in een heel andere verhouding.

    http://en.wikipedia.org/wiki/Bellfounding#Bell_metal

  2. Bert Visser schreef:

    Mooi verhaal met een leuke conclusie, zowel t.a.v. Pathuis als t.a.v. de firma Van Bergen.

  3. reina schreef:

    Man, man, man, had nooit gedacht dat er toch iets boven Groningen zou gaan, wel dus, de klok van Midwolde.Dat man, man, man betreft: Groninger woorden gekozen als typisch en dit was de eerste uitdrukking. Wat dat betreft, een reiger in de winter geeft een uitstekend beeld van twee Groninger woorden: doeknekt en kleums, zoals hij met ingetrokken nek en uitgezet verenpak op één poot staat, toonbeeld van doeknekte kleumsigheid en dan kijkt hij ook nog grammieterig,, mooie streekwoorden. Wanneer fiets/loop je eens weer naar de vistrap bij Roden, ze hebben daar blijkbaar grote zwerfstenen gepland/geplaatst.


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.