Heer gemolesteerd om zwarte knecht

“Op het gemoveerde ter vergadering dat den Heer Woordman onlangs uit West Indiën terug gekoomen, voor enige daagen met de koets door de Heerestraat passeerende door het gemeen seer soude sijn gemolesteert, veroorsaakt doordien er een swarte knegt agter op de koets hadde gestaan – waarop gedelibereert zijnde hebben de HHren Burgemren en Raad den Advocaat Fiscaal gelast zig hierop nader te informeeren op rapport.”

Een heer, pas terug uit West Indië, komt met zijn koets door de Herestraat en wordt daar lastig gevallen door het  volk, omdat er een zwarte knecht achterop die koets van hem staat. Althans, zo luidde, begin 1779, het verhaal in het Groninger stadsbestuur. Burgemeesteren en Raad gaven daarom hun aanklager opdracht de zaak in onderzoek te nemen en daarvan in hun midden verslag te doen.

Helaas is dat verslag er niet. De aangehaalde acte (lastgeving) vormt de enige bron voor dit gevalletje. Dat er geen vervolg-acten, noch een aanklacht, verhoren en/of een vonnis te vinden zijn, zou kunnen betekenen dat het hele verhaal niet serieus te nemen viel. Ook is het mogelijk dat het slachtoffer geen van zijn belagers wist te identificeren, wat ook wel logisch zou zijn bij iemand die heel lang niet in de stad was geweest. Hoe dan ook achtte men het wèl plausibel, dat stad-Groningers van de kook konden raken door een Afrikaan. De implicatie is, dat mensen hier nog totaal niet aan een andere huidskleur gewend waren.

Met de Woortman, begrijp ik van expert Michel Doortmont, kan niet bedoeld zijn de Pieter Woortman (1700-1780), die van 1767 tot zijn dood namens de Westindische Compagnie (WIC) Directeur-Generaal van de Nederlandse Goudkust was. Deze uit Brandenburg afkomstige Duitser kwam daar in zijn jeugd als soldaat terecht, was na het uitdienen van zijn contract een tijdlang kruidenier in Groningen, keerde berooid terug naar West-Afrika en klom toen op tot steeds hogere functies.  Hij verwekte zes kinderen bij een Afrikaanse vrouw, met wie hij een zeer lucratieve en grootschalige slavenhandel  dreef.  Daarin participeerde ook zijn oudste zoon uit een eerder Nederlands-Frans huwelijk. Misschien was het deze Johannes of Jan Woortman, die in de Herestraat belaagd werd om een zwarte palfrenier.  Een andere mogelijkheid is Woortmans jongste Nederlandse zoon Jacob, die uitgerekend in 1779 een behangselfabriek in de stad Groningen begon.

Bron: RHC Groninger Archieven, Rechterlijke Archieven III (stad) tt (op microfiche), Actenboek stadsbestuur van Groningen d.d. 22 januari 1779.


4 reacties on “Heer gemolesteerd om zwarte knecht”

  1. Michel Doortmont schreef:

    Het betreft hier zeker de broer van Jan en jongste Nederlandse zoon van Pieter, Hendrik Woortman (1740-1779). Hendrik was WIC ambtenaar en slavenhandelaar op de Goudkust (Ghana) in West-Afrika, waar hij van 1759 tot 1778 samenwerkte met zijn vader.

    In 1778 keerde Hendrik terug naar Nederland. Hij was toen doodziek. Na eerst in Rotterdam verpleegd te zijn kwam hij alsnog naar Groningen, waar hij een groot huis op de Vismarkt betrok (noordzijde, aan de Kremerrijp, naast de Rooms-Katholieke kerk in de Guldenstraat), met tuin en stalling, gekocht voor 12.400 gulden. Hij bracht twee Afrikaanse dochters mee en naar het zich laat aanzien dus ook een Afrikaanse knecht. Hendrik’s gezondheid herstelde niet en hij overleed kort voor 24 september 1779 en werd in de Martinikerk begraven. Of dit graf er nog is heb ik niet onderzocht. Een van zijn Afrikaanse dochters bleef tot haar dood op jonge leeftijd in het huis wonen, samen met een ouder nichtje dat voor haar opvoeding zorgde.

    Dat de zaak van het molest niet doorgezet werd zal vermoedelijk te maken hebben gehad met Hendrik’s zwakke gezondheid en opvolgende overlijden.

    De vermelding is uniek te noemen, omdat er nauwelijks voorbeelden zijn van raciaal geïnspireerd geweld. Zeker in het laatste kwart van de achttiende eeuw liepen er toch best wat gekleurde personen rond in Groningen, juist vanwege de sterke band die de stad had met de WIC en de slavenhandel.

    Opmerkelijk is dat het stuk vermeld dat heer Woortman uit West-Indië was teruggekeerd i.p.v. West-Afrika. Heel goed was men blijkbaar niet op de hoogte van de stedelijke betrekkingen met dat continent. Hoewel op dat moment Groninger Pieter Woortman er de directeur-generaal was en diverse Nederlandse zoons in het Groningse hun zaken deden met talloze verwijzingen naar hun Afrikaanse banden.

  2. groninganus schreef:

    Hartelijk dank voor deze uitvoerige reactie!

  3. Bart Flikkema schreef:

    Hendrik Woortman had zeker kapitaal verzameld in Ghana. Uit dat land kende hij een burcht of kasteel, van waaruit slaven werden verhandeld: D’Elmina. In 1779 werd door Hendrik in Westerbroek een borg gebouwd, Delmina. (Gesloopt al in 1839)

    Zijn naam wordt er nog wel herinnnerd: omstreeks 1874 werd de modderweg van het dorp vervangen door een grindweg, genaamd Woortmansdijk.

    • Michel Doortmont schreef:

      Ik ben zeer benieuwd naar de bron van de bouw van de borg (?) D’Elmina als ook van de sloop in 1839. Voor zover ik weet was dit huis van zijn broer Pieter Woortman (die niet in Afrika is geweest). Ook ben ik benieuwd of de naam Woortmansdijk pas in 1874 ingang gevonden heeft. Ik vermoed dat deze naam informeel al veel langer gebruikt werd.


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.