Het beruchte smokkelaarsoord De Lethe

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Er hangt een romantisch waas rond smokkel. De werkelijkheid echter, was niet romantisch maar rauw, zo blijkt uit oude kranten.

Omdat ik benieuwd was of het zaakje van Hindrik Perton ook nog de Winschoter Courant had gehaald, keek ik even in de legger van die krant over eind 1889. Het bleek jammer genoeg niet het geval. Wel viel mijn oog op een bericht van 6 december over De Lethe, een gehucht bij de Duitse grens achter Bellingwolde:

“Het om zijn sluikhandel zoo beruchte Lethe doet weder van zich hooren, Meermalen vallen er toneelen voor, waarbij kinderen en vrouwen zoowel als mannen op den voorgrond treden, waarbij het niet alleen bij woorden blijft, maar daden aan de vreeselijkste bedreigingen en scheldwoorden klem bijzetten. Gelukkig slechts zijn dit een paar famieljes die het bovengenoemd beroep uitoefenen, en soms, wanneer er ‘geen zaken te maken’ zijn, uit verpoozing zoo’n spectakelstuk opvoeren. Dooden komen er in den regel niet, hoogstens enkele gekwetsten, maar toch laten de sporen der verwoesting nog lang daarna zien, waar de veldslag is geleverd. Van deze ‘uitspanning’ wordt echter weinig notitie genomen: ’t is onder ‘de vrinden’.”

Enerzijds heet De Lethe dus berucht om de smokkel, anderzijds zijn het slechts een paar families die dat als beroep uitoefenen. Onderling gaan die nogal eens gewelddadig te werk.

Die gewelddadigheid blijkt ook wel uit andere berichten, zoals in Het Nieuws van den Dag van 20 januari 1886:

“Zaterdagavond kregen in de Lethe, gem. Bellingwolde, twee beruchte en bij de politie welbekende personen twist over het verraden van smokkelaars aan de administratie. De van verraad betichte J. Smit ging toornig naar huis, doch keerde spoedig daarop terug met een geladen geweer, waarmee hij op zijn makker aanlegde en dezen den rechterarm bijna geheel verbrijzelde. (…) De aanslag geschiedde aan de grens,’ onmiddellijk nabij twee Duitsche douanen.”

Diezelfde krant meldde een half jaartje later:

“Verleden week Dinsdag is door de Rijks-ambtenaren uit Bellingwolde huiszoeking gedaan bij een paar beruchte sluikers in de Lethe, bij welke gelegenheid een belangrijke hoeveelheid accijns-goederen werd verbeurd verklaard en in beslag genomen. De beide sluikers, die onder één dak wonen, beschuldigden vervolgens elkaar wederkeerig van ‘verraad’, en spoedig kwam liet tusschen hen tot grove handtastelijkheden. Glazen en deuren werden ingeslagen en verbrijzeld, waarna zij elkander ook persoonlijk te lijf gingen. De een, Jan Kuiper, werd zwaar gewond aan het aangezicht, terwijl twee ribben gebroken zijn en hij erg in de borst gekwetst is. Ook zijne vrouw is ernstig aan den arm verwond. Na een gestreng onderzoek is de andere sluiker, Jan A. van der Laan, in verzekerde bewaring genomen en door twee veldwachters naar Winschoten overgebracht. Zijne dochter, tegen wie insgelijks bevel tot inhechtenisneming was uitgevaardigd, is over de grenzen naar Duitschland gevlucht. In het huis van v. d. L. heeft men nog een pistool en een bijl gevonden, waarvan hij zich in zijne drift bediend had.”

Uiteraard was er nogal eens drank in het spel. De Lethenaren spuugden er niet in. Nogmaals het Nieuws van den Dag, maar dan van 4 september 1896:

“Uit Bellingwolde (Gr .) schrijft men ons eenige bijzonderheden over een brand nabij de Lethe, onder die gemeente, in een huis dat een paar meter maar over de scheiding stond en bewoond werd door R. Edens en diens gezin. In dat huis was eene drukke slijterij in sterke dranken (voorloop) en kandij. Zoodra de brand (…) bekend werd, kwam er veel volk op de been, en bij die gelegenheid werd zeer ruim gebruik — beter gezegd: misbruik — gemaakt van den aanwezigen voorraad sterken drank. Sommigen gingen zelfs de voorloop versnijden in een klomp bij de sloot. De gevolgen bleven niet uit. Sommigen kwamen in de sloot terecht en anderen moesten op een kar naar huis gebracht worden. Er volgde natuurlijk eene vechtpartij, totdat eindelijk de gendarmen uit Bunde verschenen en aan deze tooneelen een einde maakten.”

Datzelfde najaar namen de Duitsers geen halve maatregelen tegen de smokkelarij. Ze maakten het gebied aan hun kant van de grens goeddeels onbegaanbaar, aldus het Nieuwsblad van het Noorden:

“Tusschen Lethe (Gr.) en Oost-Friesland (Pruisen) bestaat gemeenschap langs een achttal kleine paden, zoogenaamde hondspaden, waarvan gebruik wordt gemaakt door de smokkelaars. Ten einde den smokkelhandel zooveel mogelijk tegen te gaan, is aan de overzijde der grens begonnen met alle verkeerswegen, uitgenomen de straatwegen, weg te maken.”

Aan het aantal krantenberichten af te lezen, heeft dit inderdaad het gewenste effect gehad. Maar niet definitief, want in januari 1926 was het weer even goed mis, als we afgaan op het Nieuwsblad:

“Op hooger bevel houden rijksambtenaren in de Oost-Groningsche grensplaatsen dagelijks onderzoekingstochten in woningen, waarin vermoed wordt, dat gesmokkelde spriet aanwezig is. Te Lethe, te Rhederweg enz. is reeds spriet in vele woningen in beslag genomen.”

Volgens het Nieuw Groninger Woordenboek van Ter Laan komt dat spriet van spiritus. Deze voorloop of foezel (jenever die bij het stoken het eerst overgaat) was dermate sterk dat mensen het meestal voor de helft verdunden.

Advertenties

17 reacties on “Het beruchte smokkelaarsoord De Lethe”

  1. Martin Hillenga schreef:

    Het woordenboek van Molema geeft voor ‘spriet’ ook ‘brandewijn’, met de toevoeging Oldambt en Westerwolde. Het WNT meldt ‘moutwijn’, ‘niet algemeen’. Mooi woord – ik kwam het nog nooit tegen.

  2. Luc Hoekzema schreef:

    Mijn grootouders woonden hun hele leven in Bellingwolde op de grup.Vanaf de oorlog tot begin vijftiger jaren was ik daar elke vakantie Er was toen nog geen tv,dus de avonden werden gevuld met verhalen van vrouger,die ik als jonge jongen van achter de beddedeuren met rode oortjes aanhoorde.Wat me bijgebleven is,is dat de hele streek meedeed incl.de commiezen.Jenever in varkensblazen,koffie en tabak werd gesmokkeld.Mannen,vrouwen en kinderen gingen dan bepakt in een keer over de grup bij nacht.Vooraf werden strootjes getrokken wie zich zou laten oppakken,de commiezen werden ingeseind en daar ging de meute.Iedereen blij.De douane,want die hadden toch maar weer en stel smokkelaars gepakt.De Pruis want die had weer wat te drinken en de mensen zelf,want die hadden een extraatje in hun armoedje,en een armoedje was het daar.Mijn opa heeft ook een paar maanden aan de Hereweg gezeten.De hele streek bracht de “kriminelen”met de Olle Grieze naar station Winschoten en daar werden ze na vrijlating ook weer opgewacht.Feest dus.De dominee is een paar keer in de gevangenis geweest om de heren de les te lezen en de schone was te brengen.Wat de goede man niet wist is dat hij werd gebruikt om pruimtabak te smokkelen.Aan het baaien ondergoed zaten destijds linnen knopen en die waren door de vrouwen gevuld met tabak.Overigens waren mijn grootouders toen al lid van de blauwe knoop en fanatiek rood.Rosa Luxemburg en Troelstra hingen aan de muur.en ik denk dat dit ook de sfeer toendertijd in die streek was.Rebels.

  3. Korte lontjes die toenmalige Lethenaren. Hier nog een artikel over een ruzie in Lethe in 1893, met een dodelijk slachtoffer tot gevolg:
    http://realsiteweblog.wordpress.com/2013/12/27/moord-te-bellingwolde/

  4. martenfokkens schreef:

    Je bent me net weer voor Harry. Ik ben ook al in de weer geweest met de smokkelverhalen uit de Lethe. Maar ik moet nog wat research verrichten en dan zal ik nog weleens wat publiceren. Maar ik zie dat mijn blog over de moord in de Lethe jouw blog ook al heeft gehaald.

  5. Prachtige verhalen, maar wat een toestanden daar …

  6. anoniem schreef:

    Een dienstkameraad van mijn vader (lichting 1922) kwam van Nieuw-Weerdinge en was boerenzoon overdag en smokkelaar ’s nachts, zoals hij zijn kameraden meldde, t was een wonder dat er getrouwd moest worden, vond hij, maar ja, het had één keer gewemeld van Nederlandse en Duitse douane en toen had hij maar een keer overgeslagen. Grensbewaking was hier dus de oorzaak van het toch zeer geliefde oudste kind. Al lang gepensioneerd vertelde hij de verhalen over foezel (gestookt van voederaardappelen! voor duurdere was geen geld) en gesjouw met boter, koffie, tabak en foezel over de grens. Later, in de oorlog, schijnen plus-fours, de zogenaamde drollenvangers, nogal favoriet te zijn geweest bij de mannelijke bevolking, in de pijpen konden ze met kranten rondom in de pijp gevouwen en de smokkelwaar tegen de buitenzijde van het blote been gemakkelijk lopen en opscheppen tegen kameraden dat “eerpelstiefsel’ toch zo geweldig goed was veur de piepen van de hozen en dat dat beschaarmde tegen slietoazie. Een goed verstaander had slechts een half woord nodig.Ook werd de hond wel als een sint bernhard uit de Zwitserse alpen heen en weer gezonden met stroperswaar onder de buik gebonden, hiervoor waren alleen langharige honden geschikt, want de banden moesten wel overdekt worden door de vacht. Dat waren de zgn. “tweiboazen”honden, aan weerszijden van de grens waren ze zgn. eigendom van een klein boertje (klein qua bedrijfsomvang) en beiden meldden vaak dat hun hond toch “zun zwaarver was en soms doagen weg bleef”. Onnodig te zeggen dat beide “eigenaren” na de oorlog hier nog lang mee doorgingen, maar in ieder geval weer samen een glas foezel op de goede afloop konden drinken. Genoemde dienstkameraad werd ook door zijn kameraden regelmatig ingezet om “contrabande” voorbij de hogere rangen van hun legerplaats te sluizen. Reina

  7. Hendrik van der Laan schreef:

    Wie heeft het boekje >De Lehte in zijn bezit ?

    • groninganus schreef:

      Ik ken geen boekje over de Lethe alleen. Er is wel een boekje van Cees Stolk over plaatsen in de omgeving, inclusief De Lethe. Met een harde kaft en een rode steunkleur daarop. Bedoelt u dat misschien?

      • Hendrik van der Laan schreef:

        Het is een klein boekje ,zo groot als een dubbel gevouwen A4 , ik had er zelf een maar die heb ik uit geleend , maar aan wie? Is dat boekje wat u beschrijft nog ergens te koop’
        mvg
        Henk


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.