Hoe onze familienaam in de wereld kwam

Met Haike, Haiko of ook wel Haeyke Aeijkes of Aeikes begint de geschiedenis van onze fami­lie in Nederland. In 1788 trouwde hij te Beerta met Ettjen Hendriks en het trouwboek van dat kerspel meldt, dat hij uit Bonda (= Bunde) en zij uit Beerta zelf kwam:

1788 a huwelijk sept
Het paar bleef in Beerta wonen en kreeg er in tien jaar tijd vijf kinderen, waarvan er eentje jong overleed. Aeike, de oudste zoon, van wie auteur dezes afstamt, werd getuige het Beertster doopboek geboren omstreeks midwinter 1788:
1788 Aeike
Aaltje, de oudste dochter, zag nog geen anderhalf jaar later, in april 1790, het levenslicht:
1790 Aaltje
Twee jaar later, in april 1792, gevolgd door de eerste Janna:
1792 Janna
Die nog weer 2,5 jaar later, in september 1794, opvolging kreeg van een tweede meisje met die naam:
1794 Janna
Misschien verbaast het, dat twee opeenvolgende kinderen dezelfde voornaam kregen, maar dat was zo de gewoonte – als een kind stierf, noemde men het volgende van dezelfde kunne vaak precies zo. De hekkesluiter van de kinderschaar was weer een jongen, het nakomertje Hindrik, dat op 1 juli 1798 gedoopt werd:
1798 Hindrik
Ik zou absoluut geen printjes van deze notities in het doop- en het trouwboek van Beerta geven, als er niet iets opvallends mee aan de hand was: in alle gevallen werd de naam Perton later toegevoegd. Dat gebeurde steeds met een wat minder scherpe pen en met een wat lichtere kleur inkt. Handschriftvergelijking leert echter, dat het pootje hetzelfde is als dat van degene die het doop- en trouwboek bijhield, te weten dominee Haenenberger van Beerta, die daar van 1774 tot zijn plotselinge dood in 1814 op de kansel heeft gestaan.

Met andere woorden: op het moment dat de huwelijks- en doopplechtigheden plaatsvonden, achtte de predikant het gangbare patroniem nog voldoende voor identificatie, maar later niet meer.

Bij nader inzien van het Beertster doop- en trouwboek ten tijde van Haenenberger, blijkt dat die wel meer familienamen heeft toegevoegd aan de patroniemen van bruidegoms en vaders, zonder dat er sprake is van een doorhaling èn correctie. Zo heel vaak gebeurde dat niet, maar je kunt zulke notities ook weer niet echt zeldzaam noemen.

In het trouwboek gebeurde het naast die ene Perton-notitie slechts drie keer, namelijk bij de bruidegoms Vlothuizen (1782), Bouskool (1786) en Prijt (1811). Bij Vlothuizen was dominee zijn pen even stomp en zijn inkt even licht als bij de Perton-notitie, bij Bouskool en Prijt ging het echter om dezelfde inkt en pen als de oorspronkelijke inschrijvingen. Daarentegen lijkt bij een toevoeging van de plaatsnaam Ulsda aan de naam Bontko Jans in 1779, weer sprake van dezelfde wat slechtere materiële condities als in het geval Perton.

In het doopboek gebeurde het, afgezien van de Pertonnetjes, zestien keer, maar gaat het slechts om vijf familienamen.  Enkele zijn er dus meermalen vertegenwoordigd. Incidenteel gaat het om Vlothuizen (1776 – deze naam kwamen we ook  al in het trouwboek tegen), Knoop (1781) en Kuiper (1791), terwijl vier kinderen van de schoolmeester Dijksterhuis(1780, 1782, 1784, 1786)  en maar liefst negen van een boer Roelfsema (1785 , 1786 , 1788, 1789, 1790, 1792, 1793, 1794 en 1804) naderhand hun familienaam toegevoegd kregen door ds. Haenenberger.

Net als in het trouwboek, is de inktkleur en de penscherpte bij de toevoegingen in het doopboek wisselend. De naam Vlothuizen is conform het geval in het trouwboek bijgeschreven met lichtere inkt en minder scherpe pen. Hetzelfde geldt voor Kuiper. Bij Knoop is de inkt juist donkerder en de pen scherper, terwijl het bij de vier Dijksterhuisjes om en om gaat. Interessant is vooral het beeld bij de familie Roelfsema. Bij de eerste drie toevoegingen lijkt er sprake van gelijke materiële condities als bij de oorspronkelijke inschrijving, maar daarna wordt de inkt lichter en de pen minder scherp.

Qua penscherpte en inktkleur lijken dus niet alle toevoegingen van familienamen op hetzelfde moment te zijn gedaan. Toch past hier een slag om de arm – het zou ook kunnen zijn dat de pen van de predikant gedurende het toevoegen minder scherp werd, terwijl hij op een gegeven moment de inkt wat moest aanlengen om er mee uit te komen. Een dergelijke gang van zaken lijkt vooral te kunnen worden bewezen door de Roelfsema-addenda.

Zoals opgemerkt, zijn de toevoegingen van de familienaam Perton materieel gelijk. Hun lichte kleur doet vermoeden dat dominee aan het einde van zijn inkt zat. De vraag is: wanneer zijn de toevoegingen gedaan? Qua Perton in elk geval na 1798, en als we afgaan op de andere toevoegingen na 1804. Een uiterste datum is ook bekend,  want getuige notities in de beide protocollen, leverde ds. Haenenberger zijn doopboek op 21 oktober 1811 in bij het gemeentebestuur van Beerta, en zijn trouwboek op 20 november van hetzelfde jaar. Daarna kon hij er niet zomaar meer bij. De familienamen zal hij er  dus voor die tijd bij hebben geschreven.

Nu was er in het eerste decennium van de negentiende eeuw nog geen noodzaak voor het hebben van een familienaam. Het voeren van zo’n naam werd pas wettelijk verplicht na 18 augustus 1811, toen Napoleon zijn decreet terzake uitvaardigde, waarbij hij degenen die er niet aan wilden voldoen met straffen bedreigde. Vermoedelijk heeft ds. Haenenberger, toen hij het doop- en het trouwboek moest inleveren, deze dan ook nog één keer nagekeken, en daarbij in een beperkt aantal van aan hem bekende gevallen de familienamen toegevoegd. Dit kan dan gebeurd zijn op zijn eigen initiatief, als ‘service’ aan die families, maar ook is het denkbaar dat die families hem daar om verzochten, of hem daartoe verplichten via de rechterlijke macht. Door het ontbreken van expliciete verwijzingen naar laatstgenoemde weg, komt die echter minder in aanmerking.

Als ik het bij het rechte eind heb, was ds, Haenenberger omstreeks september 1811 dus in elk geval verantwoordelijk voor de registratie van de familienaam Perton. Waar hij eerder volstond met het patroniem,  werd de toevoeging nu noodzakelijk geacht, zelfs in het geval van een overleden meisje.

Eerder dacht ik dat de naam Perton medio achttiende eeuw ontstaan was en samenhing met een juridisch pardon. Voor zo’n pardon vond ik echter geen spoor van bewijs. De naam werd wat later ook uitgesproken als Peton of Puton, dus met een stomme e en onhoorbare r. Het zou ook maar zo kunnen dat het een onomatopee betreft, een klanknabootsing van bijvoorbeeld een dof dreunend kanon. Aeike Haijkes, de oudste zoon van Haijko Aeijkes, had er rond 1808 precies de leeftijd voor om te dienen in Napoleons leger.

 

Advertenties

8 reacties on “Hoe onze familienaam in de wereld kwam”

  1. klaas schreef:

    Dus voor hetzelfde geld had je Harry Klaboem kunnen heten Of Kedoing. Leuk.

  2. Jan P. schreef:

    Mooi stukje speurwerk Harry.

  3. waterleeuw schreef:

    Interessant!

  4. Bob Poppen schreef:

    Leuk dit verhaal te lezen. Een stimulans voor velen, m.i., om ook in hun familiegeschiedenis te duiken. In mijn geval kwam ik er achter dat de letter ‘n’ in mijn achternaam er oorspronkelijk niet bij hoorde. Doordat een ambtenaar in 1868, bij de aangifte van een kind, die ‘n’ achter de naam Poppe schreef, werd dat voor deze tak tot op de dag van vandaag een vast gebruik.

  5. aargh schreef:

    Ik moet als geboren Limburger altijd denken aan de vooral daar voorkomende naam Partouns, het krantje van de heemkundevereniging aldaar meldt daarover:
    Deze familienaam heeft een wel hele vreemde verklaring. Hij staat in verband met het Oud-Franse woord “pardoun, dat “angelusklok” betekent. Tijdens het geklep van deze klok kon men aflaat (pardon) verdienen. De naam Partouns is de beroepsnaam voor de luider van deze z.g. pardounklok. Verwante namen zijn o.a.:Pardon, Pardoen, Pardoms, Paradoms, Perdon Parthoens, Pordon en Van Paridon.

    Maar misschien heeft Parton/Perton wel gewoon met een perentuin te maken http://www.surnamedb.com/Surname/Parton.
    Aflaat, peren of kanongebulder, het blijft nog even een mysterie vermoed ik.

  6. Emigrant schreef:

    Tja, als de spelling zo variabel is ben je misschien nog wel familie van Dolly Parton: https://nl.wikipedia.org/wiki/Dolly_Parton


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s