Hoe er handpalen kwamen bij de Muntendammer Tille

strijkpaal-in-het-noordelijk-scheepvaartmuseumfoto-martin-hillenga

Hand- of strijkpaal in het Noordelijk Scheepvaartmuseum. Foto: Martin Hillenga.

Zuidbroek en Muntendam vormden nog één geheel als kerspel. Voor gezamenlijke rekening van Zuidbroeksters en Muntendammers was in de zomer van 1776 weer eens de Muntendammer Tille gerepareerd en dat met “grote kosten”. Telkens werd er schade aangericht aan de brug, “al meenst door de passerende schepen, die met gewelt er tegen aan varen”. Dat vonden de kerspellieden van Zuidbroek en Muntendam uiteraard vervelend, ze wilden ‘t voortaan zo veel mogelijk zien te voorkomen en daarom besloten ze “aan de beide einden” van de brug,

“op ene behoorlijke distanctie eene paal met een handt te zetten, teneinde de schippers voordat aan dezelve quamen, de zeilen mogten strijken en de paarden tusschen beiden niet voort doen trekken.”

Een dergelijke strijkpaal of handpaal vindt men nog in Akkrum. Ook beschikt het Noordelijk Scheepvaartmuseum over een fraai exemplaar, dat bij Appingedam aan het Damsterdiep gestaan heeft. Wanneer en hoe zulke palen in gebruik kwamen, was tot nu toe eigenlijk in nevelen gehuld.

Terug naar Zuidbroek en Muntendam. Als het bevoegd gezag niet achter het palenplan stond, zouden de schippers niet aan het gebod voldoen en het hele project dus nutteloos zijn. Daarom zonden de kerspellieden van het dubbeldorp een afgevaardigde uit hun midden naar de Oldambtster drost. Niet alleen vroeg deze de regiobaas om zijn goedkeuring van het plan, maar ook om diens rugdekking voor het opleggen van een boete aan de “wanwillige” schippers die tussen beide palen nog gebruik van zeil of trekpaard maakten. Deze boete moest worden geïnd door een opzichter in het gebied tussen beide palen, voor welke functie de kerspellieden al iemand op het oog hadden: ene Hindrik Harms Backer, “wonende aan de til”. Ook verzocht het kerspel om toestemming van de drost

“hiervan behorelijke notificatie te geven aan alle die zulks mogt aangaan, op de convenabelste wijze”.

Op 23 september 1776 gaf de drost de kerspellieden van Zuidbroek en Muntendam inderdaad vergunning om

“ter wederzijden van de nieuwsgemaakte Muntendammer Tille een uitstekende handt pale op te rigten, en wel op de distanctie aan weerkanten van hondert treden, wordende de schippers, schuitejagers en wie zulks verder mogte aangaan, bij dezen zeer ernstig gelast een gewaarschouwt om bevorens die handt tot aan de Til de passeren, derzelver zeilen en masten te strijken alsmede de treklijnen los te maken, en zulks bij de poena van drie Car[oli] g[ul]den ten laste der contraventeurs…”

Overtreders moesten dus een boete betalen van drie gulden, een bedrag waarvoor het gros van de schippers meerdere dagen moest werken. Inderdaad stelde de drost Hindrik Harms Backer aan tot opzichter. Backer kreeg de bevoegdheid de boete bij “dadelijke pandthalinge” te innen bij de “quaadwilligen”, wat wil zeggen dat hij bij wijze van onderpand spullen van een schipper in beslag mocht nemen, tot deze de boete had voldaan. Backer kon echter slechts de helft van het geld in eigen zak steken. De andere helft moest hij aan de diaconie van Zuidbroek en Muntendam overhandigen. Bovendien gaf de drost het kerspel Zuidbroek toestemming om twee afschriften van dit besluit aan de strijkpalen op te hangen, “om te mogen strecken tot een jeders narigt”.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (gerechten Oldambt) inv.nr. 6126 (samengevatte verzoekschriften met daarop genomen kantbeschikkingen).


5 reacties on “Hoe er handpalen kwamen bij de Muntendammer Tille”

  1. Jan P zegt:

    Bij mijn weten was het bij een deel van het Winschoterdiep tussen Zuidbroek en Eexta/Scheemda ook niet toegestaan de zeilen te gebruiken. Het stond aangegeven met een bord waarop het woord STRIJK. Dit vooral omdat het trekpad/ stadsrijdweg er langs liep en ver overhangende en uitstekende zeilen voor ongelukken zorgden, waarbij paarden schrokken en rijtuigen in de sloot terecht kwamen.

  2. Aha, dus dit is geen paal om aan te geven, tot hoe hoog de schone was mag opstapelen, voordat er echt gestreken moet worden… Dat was mijn eerste gedachte bij deze foto.🙂

  3. Erik zegt:

    In Bovenkerk, waar enkelen van mijn voorouders vandaan komen, stond vroeger op een kruising een ‘hand naar Leiden’. In relatie tot de scheepvaart had ik nog nooit van handpalen gehoord.

  4. anoniem zegt:

    Vroeger (jaren 50/60) logeerde ik vaak bij een kinderloze oom en tante aan het Noord-Willemskanaal, brug 6, nabij Loon. Ze heetten “Strijk” dus dacht ik aanvankelijk dat de gewone bordjes met dat woord aangaven wie er bij die brug woonden, totdat tante me uit de droom hielp. Inderdaad, de zeilen strijken, dat is neerhalen of langs de masten naar beneden laten hangen, om zo de vaart uit het schip te halen en een aanvaring met brug of wal bij uitwijken te voorkomen.. Jammer genoeg waren toen de meeste schepen al met een motor uitgerust (en pleziervaart nog niet echt ontdekt).. Geen waterleiding, geen elektra, dus geen radio (op accu’s voor de nieuwsberichten en Ned.-Belgie voetbal. Je kon vanuit het huis door de zijramen de schepen zien naderen, al voordat er “getoet” werd. Ook zag je de goederentreinen over het viaduct bij Loon gaan, de weg naar sluis/brug 5.
    Misschien moeten ze voor de brug bij Dorkwerd een kabel over het kanaal spannen, waardoor kapiteins van te hoog boven het water uitstekende schepen een hels alarmkabaal horen ver voor ze die brug weer eens stuk kunnen varen, het zijn tenslotte de belastingcenten (zeg maar euro-tonnen) van ons allemaal, die voor weer een reparatie gebruikt worden. Reina

  5. anoniem zegt:

    Nabeschouwing: die hand ziet er heel erg uit als de hand waarbij de ring bij ringsteken tussen de vingers geklemd wordt (zouden daar al die “strijk” handen misschien terecht zijn gekomen, net als nu straatnaambordjes in sorry, studentenkamers hangen? Reina


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s