Schoolmeester schakelt concurrentie uit

Gerrit Dou - Schoolmeester scherpt zijn pen.

(Navolger van) Gerrit Dou – Schoolmeester scherpt zijn pen.

J.P. Bolhuis, de ongetwijfeld hardwerkende schoolmeester van Winschoten, zat het niet mee. Hij kreeg in 1785 te maken met concurrentie. Terwijl er op onderwijsgebied geen vrije markt bestond, integendeel. Daarom ging meester Bolhuis naar de Oldambtster drost en vertelde hem over de funeste gevolgen:

“Hoe dat zig zomwijlen d’een en d’ander personen onderstaan in het kaspel Winschoot eenige kinderen ter sluik in spel- en leeskonst [te] onderwijsen en niet alleen mijn wittig onderwijs onttrekken, maar ook kostwinninge onderkruipen en benadelen en die kinderen veel kwade gewoonten gewennen, die naderhand bij mij weder in school komende ter nauwer nood met veel moeite, ja wel geheel niet worden ontwend…”

Het betrof een overtreding van het schoolreglement voor de stadsjurisdicties en dat was dus tegen “de wijze en loflijke welmeeninge” van het stadsbestuur, de bazen van de drost. Met name ging het Bolhuis om een Lambert Jans en vrouw en een Hindrik Busker en vrouw.

Een flitsonderzoekje levert op dat Jans mogelijk op het Zuiderveen woonde, m.a.w. in het Winschoter buitengebied, terwijl Busker een telg lijkt van het aloude Winschoter schoolmeestersgeslacht Busscher. Beide bijschoolhouders zullen zo bezien hun reden hebben gehad om meester Bolhuis concurrentie aan te doen. In beide gevallen gebeurde dat volgens Bolhuis onder het voorwendsel van “breiders onderwijs” (zeg maar breilessen). Meermalen had Bolhuis de illegale concurrentie verzocht om met het lesgeven in spellen en lezen te stoppen. Graag wilde hij dat de drost maatregelen nam.

Dat deed de drost, want hij gaf de wedman van Winschoten opdracht om zowel bij Lambert Jans en vrouw als Hindrik Busscher en vrouw langs te gaan en ze aan te zeggen dat ze geen “privaat schoolonderwijs” mochten geven. Ook kregen ze dit nog zwart op wit in een briefje van de drost. Als stok achter de deur kwam er op overtreding van het gebod een boete van 6 gulden te staan. Bij een schoolgeld van een stuiver per week kwam dit neer op twee maanden schoolgeld van vijftien kindertjes. Dat zou ze leren!

Dat Bolhuis concurrentie kreeg kan aan twee dingen hebben gelegen: of zijn onderwijs was onder de maat of zijn school was te vol. Het laatste zal tot ‘t eerste hebben geleid. Ik vermoed ook dat Winschoten destijds flink groeide, zodat de onderwijsvraag er toenam. Handige ondernemers speelden hier natuurlijk op in.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (gerechten Oldambt) inv.nr. 6131 (verkort weergegeven verzoekschriften met de besluiten die daarop genomen zijn).


4 reacties on “Schoolmeester schakelt concurrentie uit”

  1. Ton Andringa, Gasselte zegt:

    Dat zijn onderwijs onder de maat was, laat Bolhuis duidelijk merken aan de hand van zijn maggel aan de drost. Zijn onderwijsinstituut zal juist niet te vol zijn geweest. Waarom zou hij zich anders zorgen maken over de komst van een concurrent?
    Wat mag trouwens ‘breiders onderwijs’ zijn?

    • groninganus zegt:

      Breidersonderwijs = les in breien (een recht , een averecht).

      De maggel is een indirecte weergave, namelijk door een klerk van de drost die het verzoekschrift samenvatte dat Bolhuis inleverde. De meester mag je dat dus eigenlijk niet aanrekenen. Aan die weergaven mankeert wel vaker wat,

  2. Ton Andringa, Gasselte zegt:

    Per consequentie moet dus naaien, destijds als naaiden geluid hebben.

  3. Martijn zegt:

    Geweldig bijpassend schilderij!


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s