Hoe Hendrik Hindrik verdrong

Wie veel oude Groninger bronnen leest, weet dat hier in het noorden ooit veel meer Hindrikken dan Hendrikken rondliepen. Hindrik was de regionale variant en Hendrik de Hollandse of nationale variant. Hendrik kwam pas later op en heeft op enig moment Hindrik overvleugeld.

Maar wanneer was dat? Dankzij Alle Groningers is dat gemakkelijk te achterhalen. In onderstaande grafiek zijn per kwarteeuw alle Hindrikken en Hendrikken uit Groninger doop- en geboorteaktes verwerkt van 1700 tot 1899. De rode lijn van Hendrik passeert de blauwe lijn van Hindrik in het derde kwart van de negentiende eeuw, als de provincie Groningen steeds meer geïncorporeerd raakt in de nationale eenheidsstaat, voor welke ontwikkeling de spoorwegen een mooi symbool zijn:

hindrik-en-hendrik-1

NB: Mogelijk hebben de invoerders van Alle Groningers per abuis wel eens een Hindrik in een Hendrik veranderd, maar dat maakt weinig uit. Correctie zou de ontwikkeling alleen maar pregnanter doen uitkomen,

In bovenstaande grafiek gaat het om absolute aantallen en loopt het aantal Hendrikken in de achttiende eeuw langzaam op, maar lang gebeurt dat in gelijke tred met het aantal Hindrikken. Pas in het tweede kwart van de negentiende eeuw komen de lijnen naar elkaar toe. Hoe Hindriks marktaandeel in percentages zich ontwikkelde, is daarom nog weergegeven in onderstaande grafiek:

hindrik-en-hendrik-2-marktaandeel-hindrik

Van lieverlee verloor Hindrik wel al wat terrein, maar in het eerste kwart van de negentiende eeuw was dat nog een overtuigende voorkeursvariant. Daarna begint een snelle afname en rond 1900 is die variant duidelijk in de minderheid geraakt.


8 reacties on “Hoe Hendrik Hindrik verdrong”

  1. Mooi gevonden, die term ‘marktaandeel’ in dit kader. Waar ik me niet van bewust was, en nu dus wel, is dat de ‘Hollandse’ invloed ook van toepassing is geweest op persoonsnamen in de regio’s buiten de Randstad (het zal in bredere zin gespeeld hebben dan alleen in Groningen). Het doet me denken aan iets vergelijkbaars in Fryslân, waar ik van een Fries vernam dat de ‘Hollandse’ ambtenaren die op enig moment in de bestuurslagen van die provincie penetreerden, in plaatsnamen nog weleens een y in ij veranderden, omdat ze die y, uit te spreken als ie, boerig vonden. Aanleiding voor mij om hem te vragen hoe dat nu zit met ij/y in plaatsnamen was het buurtschapje Ymedam, dat rond 1900 ook voorkomt met de spelling IJmedam. Volgens hem was dat eigenlijk een foute spelling, waar hij not amused over was, want ten onrechte verhollandst door ‘Hollandse’ ambtenaren. Wat ik natuurlijk hier vervolgens heb beschreven, omdat ik vast niet de enige ‘Hollander’ ben die zich daar niet bewust van was: https://www.plaatsengids.nl/ymedam

  2. Siebrand Homan zegt:

    Was het niet zo dat omstreeks 1870 (exacte datum is me niet bekend) de ambtenaren van de burgerlijke stand beter moesten letten op de schrijfwijze van (plaats)namen bij aangifte van geboorte, huwelijk en overlijden? En daarvoor verschenen waarschijnlijk landelijke, dus Hollandse) voorschriften?

    • groninganus zegt:

      Mij onbekend, maar dit is natuurlijk zeer relevant en ik zal het navragen.

    • In dit kader is ook het volgende relevant:
      “In ‘Familienamen en 200 jaar burgerlijke stand’ (Leendert Brouwer, 2011) zijn parallellen te vinden met de plaatsnaamspellings-problematiek: tot medio 19e eeuw was er nog geen eenduidige spelling van het Nederlands, en konden de meeste mensen niet lezen en schrijven (en dús ook niet controleren of hun familienaam in een document goed geschreven was) en liet men dus zijn familie- en plaatsnaam e.d. opschrijven door iemand die dat wél kon (bijv. de pastoor, dominee, notaris). Ook plaatsnamen waren qua spelling niet eenduidig vastgesteld. Men schreef tot medio 19e eeuw een plaatsnaam vaak op zoals het klonk, en dat kon tot nogal verschillende spellingen leiden, zelfs door één persoon in relatief korte tijd. Extreem voorbeeld hiervan is Kockengen, waar de pastoor van Teckop het in slechts 5 jaar tijd (1768-1773) voor elkaar krijgt om hier in het doopregister 9 verschillende spellingen voor te noteren!” https://www.plaatsengids.nl/kockengen#naam (stukje van mij op mijn site, Frank)

      “Aan het begin van de 19e eeuw was er nog geen nationaal gestandaardiseerde spelling. Er vigeerden verschillende spellingsmethoden. In 1804 werd er met de spelling-Siegenbeek een poging tot normalisatie ondernomen, maar de spellingsverschillen van de namen in die jaren laten zien dat de spellingsvoorschriften bepaald nog niet algemeen waren doorgevoerd. Bovendien schreef men zijn naam niet zelf op, maar wérd die naam genoteerd. Misverstanden in verband met de verstaanbaarheid alom. Vooral namen van buitenlandse herkomst werden begrijpelijkerwijs nog al eens verbasterd. Hübscher werd Hupse, Clayton werd Kleton, Charlouis werd Scharlewie, Pot-de-vin werd Poddewijn en Rockmacher werd Rookmaker. Dat leverde ook onkiese en onkuise associaties op waarmee hedendaagse naamdragers nog te stellen hebben: Picard werd Pikhaar, Copin werd Koppijn, Abercrombie werd Apekrom. Niet veel zijn daar meer van.

      Men denkt wel eens dat namen die ons bespottelijk in de oren klinken aangenomen zijn om Napoleon op de korrel te nemen. Maar nee, ook zonder hem was de burgerlijke stand wel ingevoerd, ook zonder hem waren er al naamgrappen.” (citaat uit het artikel van dhr. Brouwer) Voor het complete artikel van dhr. Brouwer zie http://www.meertens.knaw.nl/cms/nl/nieuwsbriefteksten/nieuwsbriefuitgelicht/143547-uitgelicht-familienamen-en-200-jaar-burgerlijke-stand

  3. Janneke Middelkamp zegt:

    Een oom van mij heette Hendrik, maar werd nooit anders dan Hindrik genoemd in ’t spraakgebruik. De uitspraak ging nog meer richtig Hinnik, wat ik als kind heel komisch vond.


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s