“Zonder naakte omhelzingen geen Spaansche pokken”

Opnamedatum:  2013-05-29

NN, Medicus en syfilitische patiënte (uitsnede). Rijksmuseum.

In een van zijn gevalsbeschrijvingen neemt Ludolph Smids de “armhartige versieringen” op de korrel, waarmee met name “onnozel vrouwvolk” dat zich “in het Venusspel” te buiten ging, de daarmee opgelopen soa probeerde te bewimpelen voor een “onervaaren medicijnmeester”.

Een dergelijk geval deed zich voor te Groningen, in mei 1685. Toen kwam er “zekere jonge dochter van middelmaatigen ouderdom” (dus een ouwe vrijster) bij dokter Smids klagen over een zware verkoudheid, wat bevestigd werd door haar zeer schorre en hese stem. Omdat dit verschijnsel hem bevreemdde en allerminst aanstond, en hij ook nog wat grauwe vlekken ontwaarde op haar nek en schouders, vroeg hij advies aan de “welbeleezen” chirurgijn Cornelis Yben, iets wat zijn patiënte liever niet had, maar hij desondanks deed. Yben onderzocht haar keel en stelde in haar bijzijn hardop, maar wel in het Latijn, de diagnose “Spaansche pokken”, oftewel syfilis vast.

Ze was al wat doof, werd achterdochtig en begon over het “ophouden der maandelijke ontlastinge” (= menstruatie) en vroeg of dat de vlekken niet veroorzaakte. Om haar niet te schofferen, namen Yben en Smids eerst hun toevlucht tot een gangbaar eufemisme voor de Spaanse pokken:

“Wy schooven alle onheilen (gelijk gemeenelijk geschied) den scheurbuik op den hals en zeiden dat ze daarom een apozema of naar de konst gekookte drank een dag of zes moest gebruiken, voorts zich weinig doen vermageren en uitteeren &c.”

Achteraf overlegden Smids en Yben over de definitieve therapie. Voordat ze met zijn beiden weer bij de juffrouw kwamen, bezocht Smids haar in zijn eentje, om haar zachtjesaan duidelijk te maken dat ze aan een venerische ziekte leed:

“Een tijding die haar geenzins kon vermaaken, voornaamelik als zy van pillen, zeveren en kwijlen &c. hoorde spreeken.”

Die pillen bevatten namelijk nogal wat kwik, vandaar die bijverschijnselen. Deze bliefde patiënte niet en ze vroeg dan ook of ze niet kon volstaan met een dieet. Ook zat haar de oorzaak dwars en ze informeerde,

“of men door tasten en knypen die ziekte kon krygen? Alzo zeker krijgsofficier haar tegens dank op een bed willende smijten (onder het stoeyen) wat te vinnig en te stijf in de zijde geduwd had. Waarop ik niemendal antwoorde, behalve dat ik al meesmuilende haar bracht op een aangenaamer praatjen en op de hoop van eengeluckige herstelling.”

De volgende dag bleek ze echter nog weer een nieuwe ‘oorzaak’ te hebben bedacht, namelijk een lamsvel dat genoemde officier lange tijd als borstrok had gebruikt. Hij had dit kledingstuk na de ‘stoeipartij’ bij haar laten liggen en zij had dit, “zeer onvoorzichtig, naderhand altijd op haar licchaam gedragen”.

Smids vond het wel een vermakelijke redenering maar dacht tegelijkertijd aan een casus uit een van zijn handboeken,

“alwaar een weelig joffertje van deze ziekte wierd aangetast nadat zy in het kleed van een kerel, in den Vastenavond, eenige tijd gerinkelrooid had.”

Tegen zijn patiënte zei hij echter, dat ze het hem niet kwalijk moest nemen dat hij zulke “frajigheden” niet aannam. En met een God zegene de greep flapte hij de waarheid eruit:

“Zonder naakte omhelzingen of vermengingen van de humeuren krijgt niemand de Spaansche pokken.”

Daarop gaf ze zich eindelijk gewonnen en stelde zich open voor de gangbare behandeling:

“Wy tasteden haar aan, zy wierd in de keel gespuit, zy nam pillen in, zy kwijlde, zy genas en wierd van een fleetsche en vadzige vryster een frisse en bekwame meid.”

Uiteraard was deze genezing louter voor het oog en slechts tijdelijk. In de zeventiende eeuw wist men nog niet dat syfilis zich na jaren onzichtbaarheid opnieuw, en dan funest, manifesteerde. Alleen dankzij die onkunde kon Smids bogen op dit ‘succes’. Hij knoopte er zelfs nog een moraal aan vast voor zijn jongere collegae:

“Dit verstrekt een baaken aan den jongen medicijnmeester, opdat hy, het arglistig vrouwengeslacht verdenkende, alle voorwendzelen van vallen, stooten, knypen &c. verwerpe…”

Bron


One Comment on ““Zonder naakte omhelzingen geen Spaansche pokken””

  1. Rob Alberts zegt:

    Onbeschermde sex schijnt weer in opkomst te zijn.
    De bijbehorende ziekten zijn nu nog dodelijker en vreselijk.

    Wat te doen?

    Al leest bovenstaand verhaal vlot en aardig.

    Vriendelijke groet,


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s