Mennoniet neergeknald op de stadswal

Een gebrekkige impulsbeheersing heeft al vreselijk veel ellende veroorzaakt. In een oogwenk kan ze mensenlevens vernietigen.

Neem nou Schelte Reinders, de in Leeuwarden geboren doopsgezinde knecht van doctor Eissemius. Hij was samen met zijn baas en diens gezin naar Groningen gekomen. Op 30 maart 1698 deed hij iets, wat wel meer mensen in deze vestingstad op een mooie zondagmiddag deden – samen met het vierjarige kind van zijn baas maakte hij voor zijn plezier een wandeling over de stadswallen. Iets na tweeën kwamen ze op de borstwering bij de Kranepoort, nabij de lokale molendrift, in de buurt van de Noorderhaven. Daar hield een schildwacht ze staande. De soldaat zei dat het wandelen op de borstwering verboden was en eiste een boete of wat biergeld. Toen Schelte Reinders niet kon of wilde betalen, vroeg de schildwacht diens hoed. Dat onderpand kon Schelte dan later komen inlossen. Mogelijk verzette Schelte zich. In elk geval schoot de soldaat op hem. Schelte sloeg tegen de grond en was op slag dood.

Het recht nam een snelle loop. Ruim anderhalve week na dit verschrikkelijke voorval moest de schildwacht voor de Krijgsraad verschijnen. Nies Wijmans, zo heette hij, had volgens de aanklager niet alleen de dood van Schelte Reinders op zijn geweten, maar had ook beschonken op wacht gestaan, terwijl hij bovendien was weggelopen van zijn post.

De aanklager maakte er eerst weinig woorden aan vuil. Wijmans had alles bekend, wat gold als het ultieme bewijs.

De advocaten gaven toe dat Wijmans wel enige straf verdiende, maar vroegen om een lichte. Ten eerste was soldaat Wijmans niet dronken geweest, zoals beweerd werd, want anders had zijn korporaal hem niet eens naar zijn post laten gaan. Ook was verdachte niet van de wacht weggegaan; hij had toestemming om de hele Kranepoortenwal tegenover de scheepswerf af te lopen omdat hij moest uitkijken naar een bepaalde smokkelaar die hier langs zou komen. En dan de doodslag – de ene doodslag was de andere niet. Het slachtoffer had het noodlot in dit geval zelf over zich afgeroepen, doordat hij de schildwacht zijn geweer had vastgepakt en hem daarmee ook op de borst had gestoten. Een schildwacht mocht op zijjn post door niemand worden aangeraakt. Dat soldaat Wijmans witheet van woede was, viel dus te billijken, dat was een volkomen gerechtvaardigde toorn. Overigens had Wijmans helemaal niet de bedoeling om Reinders te doden. Hooguit had hij hem willen verwonden.

Op die bewering haakte de aanklager in. Hij achtte het totaal onaannemelijk dat het slachtoffer, “mennist sijnde sonder stock, deegen off het minste geweer” en “alleenlijck voor plaisier wandelende met dr. Eissemius kintien”, de schildwacht zou hebben aangepakt. Ook had Wijmans volgens zijn eigen bekentenis “uijt quaetheijt”, toen Reinders al was weggelopen, zijn geweer aangelegd en op Reinders geschoten.

De doopsgezinde, vredelievende Reinders was dus in zijn rug neergeknald. In een goed geregelde staat kon zo’n “moordaedigh onderneemen”, zo’n “grouwelijcken bloedstortinge”, zo’n “onmenselijck bedrijff” niet ongestaft blijven, meende de aanklager. Anders zou dat “Godes gramschap en straffe” over die staat uitlokken. De Krijgsraad onderschreef dit volkomen en veroordeelde Nies Wijmans om

“andere ten exempel en afschrick”, “door den scherpregter met den swaerde te sullen worden gestraft, dat de doot daer op volght”.

Weer twee dagen later bevestigde het college van Gedeputeerde Staten het vonnis. Al de volgende ochtend werd dat voltrokken en ging soldaat Wijmans voor de bijl.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad & Lande) inv.nr. 1350 (sententies GS), die van 13 april 1698.

Advertenties

5 reacties on “Mennoniet neergeknald op de stadswal”

  1. Jee, het was wel oog om oog, tand om tand in die tijd… Men zal zelf wel geweten hebben wat wordt bedoeld met “met den swaerde te sullen worden gestraft, dat de doot daer op volght”. Maar ik vraag me af wat ermee werd bedoeld, omdat er niet expliciet wordt gesproken over onthoofden, wat men toch wel met een bijl gedaan zal hebben naar ik aanneem. Of deed men dat (ook) met een zwaard? Wat moesten ze met dat zwaard doen? De man in het hart steken zodat hij doodbloedde? Of hem toch het hoofd afhakken? Zou dat met een goed scherp zwaard in één keer gaan en is dat dan een min of meer snelle zo min mogelijk pijnlijke dood? Of lukte zoiets niet in één keer en moest er meer keer gehakt/gestoken worden? Ik heb werkelijk geen idee hoe zoiets in de praktijk er aan toe ging.

    • groninganus schreef:

      Het ging inderdaad om een onthoofding, door een gespecialiseerde beul (scherprechter). Een onthoofding gold als een minder vernederende straf dan ophanging. Anders dan in ISIS-land werd er wel prijs op kwaliteitswerk gesteld. Het was de bedoeling dat de scherprechter als vakman het hoofd van de “patiënt” met één zwaardhouw van diens romp scheidde. Als hij zijn werk niet goed deed, en als een knokenhouwer meermalen moest hakken, werd het publiek boos. Zo moest ca. 1686 een Groninger beul hals over kop van het schavot vluchten omdat het publiek opdrong.

      • Helder, dank! Ik kreeg inderdaad associaties met ISIS, dat ‘wij’ vroeger wellicht niet veel beter waren, zij het dat men hier wel zijn best deed om het in een keer goed te doen.

        • Emigrant schreef:

          Oefenen op watermeloenen en dode dieren.
          Bij ISIS doen/deden ze vast ook hun best, maar je moet er heel sterk voor zijn en veel trainen. Bovendien komt er bij lopende camera extra stress bij.

  2. Reina schreef:

    Iemand met een klein kind bij zich in de rug schieten, je zou denken dat zijn verstand (van de militair) toch enigszins vertroebeld was door bier, in die tijd veiliger te drinken dan water. Hoewel, voor de dorst dronk men licht bier en voor het “lekker” zwaar bier, met meer alcohol. Bier uit het verkeerde vaatje getapt, misschien? Wat mij wel opvalt is dat de soldaat de mennist een boete wil geven, terecht, wet is wet, maar dan vraagt hij iets anders, dat toch wel heel erg op uitdaging tot omkoping lijkt, nl. wat geld voor bier. De soldaat als ZZP-er wellicht? Niemand valt er over, was dat misschien normaal in die dagen? Reina


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s