Duitse trekarbeiders in Groningerland (1811)

GemeenteAantal hierMaandenHerkomst (dep.)Werk
Stad Groningen104aprLippe, Weser, Boven-Eems 
Haren7apr-junLippe, Hannover, Boven-Eemsvenen
Hoogezand65apr-oktWeser, Lippevenen
Noorddijk60mrt-oktBoven-Eemsvenen
Aduard8apr-augLippe, Blombergtichelen
Ezinge10mrt-oktLippetichelen, weven
Grijpskerk22mrt-novLippe, Bentheimweven e.a.
Oldehove2mrt-oktLippeweven
Zuidhorn6jun-augHannoverhooien
Grootegast2apr-aprOldenburgvenen
Leek100apr-junLippe, Osnabrückvenen
Marum5mrt-oktBentheimweven
Oldekerk7mrt-novWestfalenvenen
Noordbroek4mrt-novBoven-Eemsweven, metselen
Veendam-Wildervank575mrt-junBoven-Eemsvenen
Zuidbroek20mrt-novLippetimmeren, schoenmaken kleermaken, venen
Beerta40aug-novJemgum, Weeneroogsten
Midwolda50apr-novBoven-Eems, Lippevenen, oogsten, timmeren
Nieuwolda110apr-oktBoven-Eems, Lippeoogsten ea veldwerk
Scheemda13mei-augBoven-Eems,  Lippetichelen, timmeren, weven
Termunten60jun-augBoven-Eems,  Lippetichelen, timmeren, weven
Winschoten40mrt-oktBoven-Eems,  Lippetichelen
Bellingwolde9apr-novBoven-Eemstimmeren, weven
(Oude) Pekela250apr-julLippevenen, timmeren

Zoals we hebben gezien, was er vooral trekarbeid vanuit Groningerland in het hooiseizoen, zo’n beetje vanaf de langste dag tot eind juli wanneer thuis het oogstwerk op de korenvelden begon. Waarschijnlijk trokken de Groningers eind juni mee met de stroom van Duitse hannekemaaiers naar Friesland en Holland, waarbij hun bescheiden aantallen – ruim 220 in totaal anno 1811– tegen die van de Duitsers in het niet vielen, vandaar dat je ook nooit over Groninger hannekemaaiers hoort of leest.

Een seizoen eerder, tijdens de campagne in de venen die van eind maart tot eind juni duurde, zat Groningerland anno 1811 duidelijk aan de ontvangstkant van Duitse arbeiders. Dat waren er ook veel meer dan Groningers die elders gingen hooien. Alleen al in de gemeente Veendam-Wildervank, waaronder het oudste deel van Stadskanaal viel, werkten er in de turfgraverijen maar liefst  575, in Oude Pekela 250, in Leek 100 en in Hoogezand 60. Deze kwamen vooral uit het gebied rond de bovenloop van de Eems en Lipsland (bij Bielefeld en Detmold), of breder: het stuk Westfalen ter hoogte van Westerwolde en Drenthe. Veelal ging het om armelijke boertjes en hun zonen. Waarschijnlijk trok een flink deel van deze trekarbeiders eind juni door naar Friesland en Noord-Holland om daar te hooien, als het veenwerk in Groningerland erop zat. Het noordelijker gelegen Oost-Friesland wordt daarentegen nauwelijks als brongebied van trekarbeiders genoemd, eigenlijk alleen in een specifiek geval (Beerta, waarover straks meer).

De Lipskers staan vooral bekend om hun werk in tichelarijen (of steen- en pannenbakkerijen), maar dat was duidelijk lang niet hun enige, laat staan hun voornaamste inkomstenbron hier. Een kleiner deel zal vanuit de venen naar de veldovens op de grens van veen en klei zijn doorgestroomd en bleef dan soms hangen tot diep in het najaar.

Naast veenarbeiders en tichelwerkers kende Groningerland in het zomerseizoen een flinke instroom van Westfaalse ambachtsknechten, vooral wevers, maar ook bouwvakkers of timmerlui. In Grijpskerk (22) en Marum (5) wordt als herkomst van de wevers Bentheim genoemd, net over de grens bij Twente. In Drenthe kwamen de wevers ook nogal eens uit die regio.

De ‘Velingen’ (scheldnaam voor Westfaalse Duitsers) assisteerden veel minder vaak bij de graanoogst, grofweg in augustus. Eigenlijk hielpen ze uitsluitend in Nieuwolda (110) en Midwolda (50) bij het graanzichten, terwijl de polderboeren in het nabije Beerta daarrvoor arbeiders (40) uit het noorden van het nabije, ingelijfde Reiderland (Jemgum, Weener) inzetten. Het kleigedeelte van het Oldambt was daarmee al met al het enige gebied met korenzichters van over de landsgrens.

Tot slot nog een curiositeit. Hooien als werk voor Duitse trekarbeiders wordt louter in Zuidhorn genoemd. Terwijl daar in de hooitijd 4 ‘inboorlingen’ naar de campagne in Friesland gaan, komen er vanuit het Hannoverse 6 mannen over om in Zuidhorn mee te helpen met het maaien. Hooien was net als korenzichten vaak aangenomen werk (vaste prijs per oppervlakte-eenheid per perceel). Blijkbaar konden de Zuidhorners in Friesland meer beuren dan thuis, terwijl de aanneemsommen in Zuidhorn nog interessant genoeg waren voor een ploegje Hannoveranen.

Advertentie

4 reacties on “Duitse trekarbeiders in Groningerland (1811)”

  1. Simon schreef:

    Hoe was dat georganiseerd? Meldden de arbeiders zich individueel bij de boeren, of zaten er een soort koppelbazen tussen?

    • groninganus schreef:

      Bij de tichelwerkers en veenarbeiders ging het gewoonlijk om koppelbazen/voormannen met vaste, vaak ervaren mensen. Voor hooiers waren er de greidhoek van Frieslan later open arbeidsmarkten. Maar vaak zal het ook een kwestie van bekendheid met de boe.werkgeverr en zwaan-kleef-aan door familie en dorpsgenoten zijn geweest.

  2. Het waren geen topjaren, gezien de militaire campagnes van Napoleon en het platliggen van de kusthandel en het kustverkeer. Probleem met die statistik is verder dat hij telkens uitgaan van districtsgrenzen. Daardoor blijft trekarbeid op kortere afstand buiten beeld, maar voor de totale aantallen is dat wel degelijk van belang.

    In principe gaat het om een verschijnsel dat zich afspeelt van Esbjerg tot Duinkerke en landinwaarts ook de hoogvenen, rond het rivierengebied en de vruchtbare gronden van Picardië en Departement du Nord. Het is gelaagd: mensen die uit de ene regio vertrekken worden uit nabij regio’s weer aangevuld. Het verschuift per seizoen en soort werk. Het leidt soms ook tot permanente vestiging (Westfaalse kleermakers en wevers bijvoorbeeld).

    Wijlen mijn vriend Berend Koning ging in 1964 voor het laatst naar zijn boer in Friesland. Toen kwamen maaimachine en hooikeerder. Beste boeren daar, dat waren tenminste mensen.

    Jaren zestig waren een tijd van arbeidsschaarste. Ga je honderd jaar terug, dan lees je dat ook de Friese boeren heel wat slechter met hun poepen en mieren omgingen.

  3. martin beekhuis schreef:

    Mijn voorvader kwam ook uit Lipsland Ampt Schütten. Ik kan nergens Ampt Schutten vinden Welke gemeent zou dit zijn geweest?
    http://beekhuis.eu:2317/familie?lang=nl;p=adolf+hindriks;n=beekhuis;oc=1


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.