Hoogtepunten uit een collectie foto’s van bovenlichten of snijramen

Ik vertelde zaterdag al dat ik een verzameling foto’s van bovenlichten door mocht kijken. Deze zwaan sprak me het meest aan, niet alleen omdat het een fraaie uitwerking van een bekend symbool (voor Luther) en beeldmerk van talrijke ondernemingen was, maar ook omdat hij me meer in het bijzonder doet denken aan een Groninger uithangbord, dat zich reconstrueren liet aan de hand van een misdruk tabakszak:
Er stond geen notitie achterop deze foto, maar volgens de website over bovenlichten- en snijramen van Ben Veldstra, bevindt de uitgebeelde zwaan zich nog steeds in Vianen. (doorscrollen naar onderaan de pagina).

Deze is er ook nog steeds, aan de Groenmarkt 13 in Middelburg:
De twee zeemeerminnen houden het wapen van de stad, zeg maar een steenhuis, overeind. Meestal gebeurt dat door een eenkoppige arend. De vormgeving is overigens niet oud, gezien de zeemeerminnenlijven. Ik vermoed dat het een remake is van een veel ouder, ontoonbaar geworden snijraam.

Ook niet oud, want uit 1957, was het volgende snijraam, helaas achter glas toen het gefotografeerd werd. Hoewel het lijkt te reageren op de vorige, markeerde het een adres in een heel andere stad, namelijk Waldeck Pyrmontkade 34 in Den Haag. Op dat adres zit nu een APK-keuringsstation. Het komische snijwerk met het dansende paar rond de toren blijkt daar verdwenen, het ontbreekt ook in de verzameling van Veldstra:

Tot slot nog iets wat meer lijkt op een draadplastiek dan op een snijraam. We zijn terug in Middelburg, en wel op de Korte Brug 1. Daar hangt nog steeds Goede Reede:


Bovenlichten met snijramen

Zoals beloofd. Het gaat nog maar om een klein deel van de hele verzameling.

– Bedum, Boterdiep:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Eenrum:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Finsterwolde:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Groningen, Noorderhaven:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Middelstum:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Midwolda:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Onderdendam:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Oostwold (Oldambt):

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Roderwolde:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Stedum:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Uskwerd:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Wagenborgen:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Website (met pagina over stijlperioden)


Dorpsgezichten en bovenlichten Menterwolde

De gemeente Menterwolde (Noordbroek, Zuidbroek, Muntendam en Meeden) heeft sinds vorige week een website met dorpsgezichten, waarvan ik vooral de serie bovenlichten heel aardig vond. Zelf heb ik ook nogal wat fotos van dergelijke ornamenten, binnenkort zal die eens tevoorschijn trekken.

Via


Ommetje Feerwerdermeeden

Het kerkhof van Hoogkerk:

Kwikstaart bij Kleiwerd:

Puberschapen verkennen bult klinkers bij Dorkwerd. De moeders: Ach laat ze maar, ze zijn maar één keer jong:

Op de Feerwerdermeeden een collectie foto’s van bovenlichten bekeken – deze herkende ik van Noordbroek:

Op de terugweg langs Feerwerd, Garnwerd en Hekkum. Bij de Reitdiepdijk bleek een markant bomenbosje gekapt, er zat ziekte in:

Landschap bij Hekkum:

Narcissus de grutto:

Een en al oor, deze haas, de eerste die ik sinds een hele tijd zag:

Dijklandschap bij de Wierumerschouwsterweg:

Kievit viel buizerd aan, was hem helaas al voorbij toen ik af kon drukken:

Buizerd keert mismoedig nestwaarts:

Oude boomsingel bij de Wierumerschouwsterweg:

Tinten langs de Wierumerschouwsterweg, waarschijnlijk door het verschillende tempo waarmee de bomen in blad schieten:

Pril blad:

Oude haas bij Hoogkerk:

De avond valt in Hoogkerk:


Raam met gebrandschilderd glas, ooit geplaatst uit naam van weduwe smid uit Bedum

Waar dit raam met gebrandschilderde ruitjes zich tegenwoordig bevindt, is onbekend. Het zat ooit in de collectie van een tandarts De Maar te Den Haag, welke verzameling in 1996 (deels) onder de hamer kwam.

Een stel correspondenten en ik zouden graag wat meer willen weten over het raam. Allereerst is er een probleem met de transcriptie van de tekst. Deze is zo te lezen:

“Remcke Gerrits die Weduwe van Salighe Jan Nannincks In Sijn Leven Smit tot bedum Anno 1648”

Maar dan blijft er twijfel knagen over de achternaam van de smid. Het zou dus ook Hanninck of Hamminck kunnen zijn. Alle drie de namen komen voor in het Groningerland van de zeventiende eeuw, al moet je de c soms wegdenken (dat de uitgang -in[c]k ook wel ing werd, spreekt vanzelf).

Indien het Hamminck is, zou het kunnen gaan om de Jan [van] Hamminck, die volgens zijn inventaris uit 1648 een huis genaamd Het Wapen van Amsterdam in Groningen bewoonde. Dat huis moet een zekere standing gehad hebben, want er zat nog een “zaal” in, een hoog vertrek met een representatieve functie. In die zaal bevond zich een eiken ingelegde tafel, ook bepaald geen meubelstuk dat iedereen bezat.

Dan de oorspronkelijke lokatie van het raam. Dergelijke gebrandschilderde glazen kwamen zeker voor in particuliere huizen, maar ze werden ook nogal eens geschonken aan kerken of liefdadige instellingen. De vraag is dan in wat voor bouwwerk dit stuk kan hebben gezeten.

Allereerst zal de glazenmaker die het maakte vermoedelijk niet in Bedum hebben gewoond, maar in de stad Groningen. Wie deze maker was, zal wel voor altijd onbekend blijven, maar van dergelijke drieslag-bovenlichten heeft het Groninger Museum enkele latere voorbeelden in zijn collectie.

Qua plaatsing van het raam denk ik aan een gasthuis. Het lijkt op een bovenlicht van een deur. Heeft de smidsweduwe misschien een verbouwinkje in een gasthuis bekostigd, of een nieuw portaal?

Als dat gasthuis zich in de stad Groningen bevond, dan zou je dat moeten kunnen nagaan in de rekeningen van de gasthuizen, zowel aanwezig in de archieven van die instellingen zelf als dat van het stadsbestuur. Voor de onderzoeker is het dan vervelend dat er nogal wat van die gasthuizen zijn geweest, maar de zoekprocedure is te verkorten door eerst achterin de gasthuisrekeningen van 1647-1649 bij de bewonerslijsten te kijken. In die rekeningen kom je in elk geval dezelfde soort calligrafie tegen als op het raam.

Met dank aan Sneuper Dokkum.

Bijkomende bronnen:

  • Johan de Haan, Hier ziet men uit Paleizen (diss. Nijmegen 2005) 142 en noot 482 op p. 526.
  • RHC Groninger Archieven, rechterlijke archieven III (stad) oude orde J deel 2, folio 225.

Geinponems in een donker hoekje – op visite bij Monument & Materiaal

In de hal enkele vitrines met vondsten van de archeologen die bij Monument & Materiaal inwonen, Dit is een tuinvaas van roodbakkend aardewerk, ik denk van omstreeks 1700, die in het Boterdiep is aangetroffen (ook destijds waren tuinen regelmatig het doelwit van vandalen):
2015-10-21 008
Vloerstubbers van heide:
2015-10-21 010
Brandewijnskommetje, gevonden in de Prinsenstraat:
2015-10-21 012 brandewijnkommetje Prinsentraat 11
Op de binnenplaats dit gevelornament uit Gouda, waar wel meer spullen vandaan bleken te komen:
2015-10-21 015
Op de deurenafdeling een sleutel met het beeldmerk van Bruynzeel:
2015-10-21 017
Siersmeedwerk, eind negentiende eeuw:
2015-10-21 026
Zespuntige ster, ergens in de achttiende eeuw in hout gesneden:
2015-10-21 037
Topstuk uit Gouda of omgeving – snijwerk uit bovenlicht. Er was enige discussie of de mercuriusstaf met dubbele esculaap nou op handel in het algemeen of op apothekerij sloeg:
2015-10-21 043
De geinponems onder de gevelornamenten in een donker hoekje:
2015-10-21 048
Roos van Jericho (of opstandingsplant):
2015-10-21 055
Bij de uitgang een balk, beschilderd in de zeventiende eeuw, aangetroffen bij een verbouwing van een winkel in de Herestraat:
2015-10-21 058
Buiten krijgen we nog zicht op loofwerk:
2015-10-21 062


Langs Eemskanaal en Damsterdiep naar Delfzijl

Zuidwestenwindje in de rug en peddelen maar. Gezien:

– Bij Blokum – merkwaardige vegetatie op een hoop ongebruikte suikerbietentarra:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Het kerkhof van Wittewierum,

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– De armenkist in de kerk van Wittewierum; ook hier zitten meerdere sloten op, zodat een diaken het geval nooit in zijn uppie kon openen:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Kunst op het kerkhof van Wittewierum – een soort vuurkorf van bronzen knekels:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– S-bocht in het Damsterdiep voorbij Ten Post; deze zou ontstaan zijn door getijdewerking in het gegraven kanaaltje:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Goudsbloemenkweker bij Garrelsweer. Hij vroeg me nog of hij niet op Joetoeb kwam. Ik zei dat het geen filmpje was:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Een overdrijvende bui voorbij Garrelsweer – de populieren ruischten als vanouds:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Een aanvulling op mijn verzameling bovenlichten:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Het eerbetoon van Appingedam aan Tedje van Es (ook hij heeft tegenwoordig een profiel bij LinkedIn):

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Tandwielenkunst bij de voormalige steenfabriek Hijlkema, Delfzijl:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

– Het tuintje van een woonschipper in Delfzijl:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Wapperkunst op de dijk van Delfzijl:

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA


Genesis in Eelde

KONICA MINOLTA DIGITAL CAMERA

Boven de deur van de orangerie bij het Nijsinghhuis in Eelde hangt sinds kort een pracht van een zondeval. Maarten Robert, een houtsnijder uit Haarlem, maakte dit object.

De listige slang heeft net een goed gesprek met Eva gehad, en voorspelde dat ze spiritueel zal groeien, zeg maar, als ze haar tanden in een verboden vrucht zet. “Gij zult als God wezen“, fluisterde het beest, “kennende het goed en het kwaad“. Nou ja, die vruchten zagen er ook wel erg appetijtelijk uit, en voordat Eva het wist had ze al een hap genomen en bood ze er Adam ook maar een aan. Tja, en toen opeens zagen ze dat ze er heel naakt bijliepen, en wat meer is, hun schepper bleek alderiezelijkst vergreld:

Godts vlammend wraakzwaart dryft hen uit het Paradys,
En bliksemt, en beschermt, op een vergramde wys,
Den levensboom, en houdt dien toegang toegesloten.
d’Elende wort haar deel; de plagen uitgegoten;
De doodt geboren uit des menschen eigen schult,
En van dit kwaat is nu de waerelt opgevult.

Arnold Hoogvliet gebruikt hier in zijn ‘Abraham de Aartsvader’ (1728), om precies te zijn op pagina 207, de term levensboom voor die boom uit Genesis. Zo staat die term eveneens verklaard in allerlei woordenboeken, hedentendage. En voor het nieuwe kunstwerkje van het Nijsinghhuis zal ze ook wel weer gebruikt worden, want normaal bevinden zich levensbomen in bovenlichten van monumentale panden en oude boerderijen.

En toch denk ik dat de vereenzelviging van de boom van het goed en het kwaad met de levensboom, hoewel dus eerbiedwaardig oud en geaccepteerd, op een misverstand berust. In zijn expliciete uitbeelding van de zondeval-scène is de ‘levensboom’ van het Nijsinghhuis namelijk uniek. De gewone levensbomen in bovenlichten zijn vrijwel zonder uitzondering gestileerd, zonder enigerlei verwijzing naar het paradijsverhaal. Bovendien zijn er volgens Genesis 2:9 twee bomen in Eden, een boom des levens èn een boom van kennis van goed en kwaad. In mijn bijbel staat er tenminste duidelijk een komma tussen. En tot slot geeft een levensboom leven – de naam zegt het al – terwijl er van de zondevalboom juist bekend is: “Daarvan zult gij niet eten; want ten dage dat gij daarvan eet, zult gij de dood sterven.”