Liedjeszangers, -venters en -verkopers

Heb met %lied* en %liet* in Alle Groningers gezocht naar liedjeszangers, -venters en-verkopers, beroepsaanduidingen die doorgaans op hetzelfde neerkomen: het zingen van liederen of liedjes op jaarmarkten en langs huizen en boerderijen, in de hoop dat die liederen de toehoorders zo bevallen, dat deze een exemplaar van het gedrukte liedvel of de liedbundel afnemen. In totaal ben ik zo 28 vertegenwoordigers van die beroepsgroep op het spoor gekomen, die ik in bijgaande tabel heb ondergebracht.

In kolom 1 staan het jaar en de maand waarin de burgerlijke standsakte is opgemaakt met de melding van een liedjeszanger etc. Mei springt er qua aantal meldingen uit – blijkbaar is in die maand de beroepsgroep het meest actief. Het betreft de maand met de dienstbodenvakanties en de meikermis in de Stad.

In kolom 2 zie je de aard van de akte. In de grote helft van de gevallen gaat het om geboorteaktes, in de kleine helft om overlijdensaktes, terwijl slechts een enkele akte een huwelijk betreft.

In kolom 3 staan de namen van de liedzangers etc. In 17 gevallen gaat het om mannen, in 11 om vrouwen. Die vrouwen zijn in 8 gevallen ongehuwd, vaak met een kind waarvan de vader onbekend is. De leeftijden van de liedzangers etc. – zie kolom 4 – lopen uiteen van 24 tot 64 jaar.

Interessant is hun woonplaats, in kolom 5. In slechts een minderheid van 12 gevallen ligt die in Groningen, maar hierbij gaat het vooral om de latere meldingen. Vooral het veenkoloniale zuidoosten van de provincie (Stadskanaal, Zuidbroek) springt eruit. Maar meestal wonen de liedzangers elders en zwerven ze rond. Bij de elders gedomicilieerden komt Friesland 5 maal als woonplaats voor (Kollumerzwaag springt eruit), terwijl er 4 uit Holland (en dan met name Amsterdam) en 2 uit Gelderland komen. Van 5 liedzangers etc. zegt de akte dat ze zonder vaste woonplaats zijn – een van deze zwervelingen blijkt geboren in Friesland, een ander in Oost-Friesland.

Tot slot hun verblijfplaatsen: die liggen redelijk verspreid over de provincie Groningen. De nadere adressen, als ze genoemd worden, geven echter te denken. Achter de Muur en de Jonkerstraat zijn in de Stad min of meer achterbuurten, terwijl in het hospitaal, nosocomium of stadsziekenhuis gewoonlijk alleen de zeer armen baren en sterven – anderen willen er dood nog niet gevonden worden Qua platteland duiden plekken als Plaggenburg (een heidenederzetting bij Jipsinghuizen) of “in eene hut zonder nummer” onder Stadskanaal evenmin op een grote welstand. En verder wijzen de verblijfplaatsen buiten de provincie Groningen erop, dat het ook de autochtone liedzangers etc. niet ontbreekt aan zwerflust.

Jaar akte Soort akte Naam Leeftijd Beroep Woont in Verblijft te
1816-2 Geb. Ernst Groeneveld Liedverkoper Leeuwarden Groningen, Achter de Wal
1816-11 Geb. Jan Leendert Korsse Liedzinger Franeker Groningen, Jonkerstraat
1817-3 Geb. Israël Mozes Visscher 24 Liedjeszanger Amsterdam Kleinemeer
1818-10 Geb. Jakob Timmer 45 Liedboekverkoper Ingen (Gld.) Pieterburen

“bij gelegenheid in”

1820-3 Geb. Hendrik Everts Meiring 28 Liedjesverkoper Enkhuizen Oude Pekela
1830-5 Geb. + Ov. Bettje Lazarus 24 Liedjeszangster Geen vaste woonplaats Groningen, hospitaal
1832-2 Geb. Johannes Hendriks 34 Liedjeszanger Amsterdam, Roosjestraat Oude Pekela
1833-1 Geb. Elisabeth Oukes van der Zwaag 40 Liedjesverkoopster Kollumerzwaag Loppersum
1833-6 Geb. Salomon Heimans le Grand 29 Liedjeszinger Leeuwarden Groningen, Prinsenstraat
1834-10 Ov.* Isel Meijer 45 Liedjeszanger Elburg Wildervank, Oosterdiep
1835-7 en 8 Ov. + Ov. Kind, geb. App. 1834 Jantje Jans Kuiper 24 Liedjeszangster Geen vaste woonplaats, geb.

Hatzum (O-Fr.)

Groningen, stadsziekenhuis
1836-4 Ov. Hermanus Jacobus van Oosterhout 43 Liedjesverkoper Amsterdam Garrelsweer
1836-5 Ov. Kind van 3 mnd Johannes Peter Hertog en Liedjeszanger Groningen Ermelo
idem idem Elisabeth de Hoijer Liedjeszangeres Groningen Ermelo
1837-5 Ov. (door diakonie) Doede Bades de Vos 64 Liedjesverkoper Zonder vaste woonplaats (geb. Warga (Fr.) Eenrum
1838-4 Ov. (kind) Elske Oukes van der Swaag Liedjesverkoopster Kollumerzwaag Loppersum
1838-5 Geb. Jan Idzes Bakker 24 Liedjeszanger Stadskanaal Plaggenborg, gem. Vlagtwedde
1838-8 Geb. Wijtske Wijtses Korveboer 24 Liedjeszangster Geen vaste woonplaats, geb. Drachten Groningen, Nosocomium academicum
1840-11 Geb. Martje Egberts van der Linde Liedjeszangeres Farmsum Eenrum
1841-5 Geb. Pietertje Korsse-Bakker (vgl 1816) * Liedjeszangeres Stadskanaal, gem. Onstwedde Stadskanaal, gem. Onstwedde
1843-3 Ov. Zelfde kind Idem +

Tjerk Jans Kosse

Liedjezanger idem Idem + “in eene hut zonder nummer”
1844-10 Ov. Hendrik ter Burg 37 Liedjeszanger Slochteren Kampen
1845-5 Geb. Maria Dotter 33 Liedjeszangster Zonder vaste woonplaats, geb. Berlicum (NB) Groningen
1846-5 Geb. Helena van Vriezen Liedjeszangster Groningen Eenrum
1851-11 Ov. Hans Harmens Popstra 60 Liedjesventer Oldekerk Haulerwijk
1883-6 Ov. kind August Wilhelm König Liedjeszanger Zuidbroek Zuidbroek
idem idem Rozina Frederica König- Bosse Liedjeszangeres Zuidbroek Zuidbroek
1909-3 Huw Roelf Hebels 49 Liedjeszanger Vlagtwedde (geb. Borger, later Wildervank) Vlagtwedde

Merc for the Boegies

Vanmiddag, ergens in Friesland:

Meh!


Tamelijk hagiografisch, maar tevens erg mooi

Lied over de man die vaak bij Harm Boukje logeerde:


Miles Davis onder het Emmaviaduct

De laatste dagen zit hij er weer, aan het eind van de middag onder het Emmaviaduct, op een plek zonder passanten, dus om geld is het hem niet te doen. Hij repeteert alleen, met een bandje ter ondersteuning. Een prima akoestiek heb je daar.

 


Törf in Fransum

Törf speelde gisteravond een nieuw programma, ‘Gries Laand’, ‘in het kerkje van Fransum bij Aduard. Helaas gebeurde dat voor een veel te klein publiek. Een van hun topnummers:

Het kerkje van Fransum hield zich bij aankomst mooi aan de titel van het programma door boven de dook uit te komen:

Van links naar rechts: Marius Greiner (viool; componist en arrangeur van veel nummers), Geert Ridderbos (accordeon), Flip Rodenburg (doedelzak), Henk Scholte (stem), Jos Kwakman (gitaar), Eddy de Jonge (basgitaar):

Flip en Henk:

Op zaterdagavond 6 april speelt Törf in Galerie De Groninger Kroon achter Finsterwolde. Meer informatie.


De hooiers en hun liederenrepertoire

De hooiersmarkt in Sneek blijkt niet de enige te zijn geweest. Ook kwamen lang niet alle Groninger maaiers en hooiers via zo’n hooiersmarkt aan het werk. Een ander artikel over hun vorm van trekarbeid in Vereenigt U, maakt immers onderscheid tussen enerzijds de maaiers en hooiers die voorafgaand aan hun tocht, waarschijnlijk per brief of via een koppelbaas of besteder, met een Friese boer afspraken hadden gemaakt over hun werk en beloning, en anderzijds hun collega’s die op de bonnefooi naar Friesland afreisden, waar zij op een hooiersmarkt aan werk hoopten te komen:

Bij honderden en honderden zijn de mannen uit de provincie Groningen weer van honk gegaan. Naar de greidhoek van Friesland trokken ze vanuit het Oldambt en Westerwolde. Velen waren reeds verzekerd van daar hooiers- en maaierswerk te zullen vinden, maar er waren toch ook niet weinig, die op goed geluk naar de markten te Sneek, Bolsward en Leeuwarden trokken. (…) Kenbaar zijn ze aan hun witte of blauwe bultzak, waarin moeder de vrouw, naast wat schoon goed, enkele andere gerieflijkheden heeft gestopt. Bij heele drommen zag je ze soms passeeren.

Na deze algemene inleiding is het stuk, dat duidelijk geschreven werd door een vestokte geheelonthouder, gewijd aan de “jeneverellende” onder deze trekarbeiders. Want onderweg naar Friesland nam menige hooier behoorlijk wat “proppies” in, zo merkte de auteur in de overbezette en ronduit smerige, stinkende trein op zondagavond van Groningen naar Leeuwarden. Door hun drankmisbruik leken de Groninger trekarbeiders zelfs op de losgeslagen Engelse toeristen van tegenwoordig. In Friesland althans, hadden ze een dergelijk imago:

Minachtend keken de voorbijgangers op deze anders zoo rustige en kalme dorpsmenschen, die nu door de jenever tot wilden waren gemaakt, neer.

De auteur zette hun alcoholgebruik nogal zwaar aan en repte zelfs van “beestialiteiten”. Uiteraard kwam hij ook op de proppen met het bekende geheelonthoudersadagium:

Drinkende menschen denken niet,
Denkende menschen drinken niet.

Interessanter dan zijn moralistische filippica tegen de drankzucht, die je elders in ontelbaar veel variaties kunt aantreffen, vind ik echter de liederen die hij de hooiers in de trein hoorde zingen. Hij noemt er drie, waarvan ik de titels hierna gelinkt heb naar audio-opnamen op de Nederlandse Liederenbank.

Het eerste, een regelrechte smartlap, werd in 1903 door Van Duyse uit mondelinge overlevering opgetekend, maar staat ook in een vaderlands schoolliederenboekje uit 1891, en gaat terug op een Duitse oerversie uit 1781:

Op banken achter ons en inde bagagenetten zagen we de bekende bultzakken liggen. De respectievelijke eigenaars ontpopten zich door hun „Grönneger toaltje” al gauw als maaiers die ook naar „Fraisland” gingen. Ternauwernood waren we in beweging of het hartroerende lied „Aan den oever van een snelle vliet” klonk in de coupé.

Het tweede lied was een eeuwenoude ballade die een flink deel van de reis te horen moet zijn geweest:

Allen dronken na met de hand telkens de hals te hebben afgeveegd, „broederschap”. Na zoo’n hartversterking kon er weer een moppie ten beste worden gegeven. Nu begon men met het lied-zonder-eind: „Toen ik op Neêrlands bergen stond”. Voor begeleiding zorgden de schoenhakken, die op de vloer neerdonderden alsof men er door wilde.

En een derde, vrijwel onverstaanbaar lied, betrof Vrijheid u mijn leven, een fraai socialistisch vers van Piet de Ruijter, dat in 1973 nog op LP werd gezet door de ‘Oproerkraaiers’, een plaat die overigens – veelzeggend genoeg – niet eens op YouTube te vinden is:

Een van de mannen, vrij bejaard reeds, had naar het scheen z’n portie. Zijn gebrul ontaarde langzamerhand in allerlei wanklanken. De laatste woorden die we nog zoo’n beetje ontcijferen konden, waren zooiets als . . . Vrijheid . . . leven. Hij zakte brommend en onverstaanbare geluiden uitstootend ineen.

Kortom, het repertoire dat de Oost-Groninger hooiers ten gehore brachten bestond uit smartlappen, traditionals en strijdliederen, alle drie genres die de laatste dertig, veertig jaar niet of nauwelijks hebben overleefd.


Barok in Groningen

Ik lees hier dat het Groninger Collegium Musicum, een orkest van heren liefhebbers, eind zeventiende eeuw een aardige muziekbibliotheek had, doordat veel leden hun eigen muziekboeken aan het orkest schonken. Deze boeken kwamen grofweg uit de periode 1630-1690. Onder andere omvatte ze werken van:

Lully (Phaëton):

Uccellini:

Vivaldi:

Meermalen Lully zelfs, naar ik hoop ook deze fantastische Mars voor een Turkse ceremonie:

Ik koos bij dit aanschouwelijk maken met opzet voor live-opnamen, omdat die wat meer rammelen. Bovendien valt er ook echt wat te zien. Wellicht rammelde het bij de Groninger heren dilettanten nog wat meer, maar dat zal weinig aan hun genoegen hebben afgedaan.

Overigens beperkt zo’n exercitie zich natuurlijk wel tot componisten uit de klassieke canon. Van een heleboel andere op de lijst – de meeste – wordt nooit meer wat uitgevoerd. Die zijn totaal vergeten.


Imca en haar accent

Als de bekende zangpedagoge Bep Ogterop begin 1965 afgeeft op beatmuzikanten, tienersterretjes en hun managers, gunt de jongerenrubriek ‘Groei’ in het Nieuwsblad van het Noorden het woord aan enkele Groninger getuigen à charge en décharge. De jonge zangeres Imca Marina komt dan op voor Bep:

“Ik ben een leerlinge van mevrouw Ogterop en ik vind haar fantastisch!” zegt zangeres Imca Marina, die vanuit Amsterdam – haar huidige woonplaats – reageerde. „Bep Ogterop heeft ervoor gezorgd dat ik het Gronings accent kwijtraakte. ledere Groninger weet dat dat erg moeilijk is”.”

Blijkbaar werd Imca aangesproken op de onbarmhartige verwijdering van haar tongval, want nog in hetzelfde jaar komt de van origine Hoogezandse in Het Vrije Volk nog eens terug op het “van voren af aan” Nederlands moeten leren spreken omdat ze zo’n “zwaar Gronings accent” had:

“’O, ik schaam me er niets voor, hoor, ik vind Gronings nog altijd een heerlijke taal en als ik thuis ben bij mijn moeder, spreek ik het nog altijd.”


De Vedde Gaanze

Vond vandaag een voordracht met lied in – volgens mij – stadsdialect. Het stukje dateert uit 1921 en gaat over een vent die met een biljartwedstrijd in de kroeg een vette gans won. De auteur was ene Wes van Eunen, die het schreef op de melodie van Arthur Collins’ Old Man Jazz, destijds (in het nog radioloze tijdperk) blijkbaar een hit:

De voordrager komt half aangeschoten met een nagemaakte geplukte gans in de hand op. Hoera-geroep achter!

Proza: Joa, roup moar hoera! … Ik heb hom te pakken (toont de gans aan het publiek). Is dat aine of gaint?! Heb ’k wonnen mit biljarten, ’n mooi baist!

ZANG

1
As é mörgen op de toafel stait,
De gans, de gans, de vedde gans,
En mit appelmous noar binnen gait,
De gans, de gans, de vedde gans,
Dan is ’t zeker feest in ’t hoesgezin,
Want zoo’n knoap dai bringt de fut erin,
 d’Haile keet dai hapt en smakt erin,
De gans, de gans, de vedde gans,
‘k Moakte series bie de vleet,
‘k Huil ze vèr achter de meet.
Aalle speulers mit pristoatie, Hinne en Cornelis,
Hannes, Jannes, Rinus, Tinus en Rieks Melis.
‘k Speulde as ains Bierling dee,
O, ik was jè kaant op glee.
Om ‘t van mai te winnen goan, was hail gien kans.
Ik heb thans… de gans.

2.
Ik bin bliede dat ik bin getrouwd,
De gans, de gans, de vedde gans,
Aanders haar mai deze winst beroud,
De gans, de gans, de vedde gans.
As ik heur straks zai, mien laive vrouw,
Kiek, dan geef ik heur de ganze gauw,
En ik zeg dan: “Hier! – smoes nou moar louw!”
De gans, de gans, de vedde gans.
Bainoa dronk ‘k mai van de wies,
‘k Bin net zo vet as mien pries,
’t Was moar rondjes en tractèrren, catzies, fladderakies,
Olle kloare, longoavita en conjakkies.
Moar kiek tot mien groot geluk,
Ik bleef aalmoar bai mien stuk.
Mai doar of te brengen doarveur was gien kans,
Ik heb thans… de gans.

3
Ik wol nou moar dat mien vrouw gauw kwam,
De gans, de gans, de vedde gans,
Want ‘k heb dörst en trek an ’n boterham
Met gans, met gans, met vedde gans.
Hail gien mensch in hoes dai mai as man,
Hier ontvangt, door snap ik jè niks van.
En moar toujour deur hikt hai mie an,
De gans, de gans, de vedde gans.
‘k Zai de vreugd aal op heur toet,
Op mien Geessiens laive snoet.
‘k Zai heur straks aal hail naiwschierig naur mien prieze snuffeln
En mit d’olle vol van bliedschap snoetje knuffeln,
Wat er hier thans ook gebeurt,
Mien geluk wordt nait versteurd.
Nee, doarveur het zeker nou gien aine kans,
Ik heb thans…. De gans.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1774 inv.nr. 1530.


Balboekjes

Teruggevonden bij het archiveren en taggen van mijn foto’s – twee balboekjes voor het danspartijtje van Mimi Hesse in 1900:

Boekjes is eigenlijk een groot woord, want het betreft dubbelgevouwen kaartjes. In dit geval waren die van een jongedame. Op de binnenkant van haar balboekje tekenden jongeheren in op de dansen van het programma:

Dat muzikale programma bestond voornamelijk uit walsen en polka’s. Deels zijn die doorgedrongen in het ijzeren volksdansrepertoire, dus nog wel bekend en identificeerbaar:

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1774 (bibliotheek documentatie)  inv.nr. 3947.


Grunnens Laid op ’t Martinicarillon

Beiaardier Auke de Boer speelt ’t Grunnens Laid op ’t carillon van de Martinitoren:


Kalmeren met de bolero

Filmpje over het project ‘Resonans’ in het UMCG, waar oudere patiënten die van een operatie bijkomen, op hun persoon toegesneden muziek voorgeschoteld krijgen:

Wat zouden ze spelen bij een ouwe rocker of punk?


Poolshoogte op het achterplaatsje – bij de comeback van Peter Schaap

peter-schaap

Peter Schaap maakt een eenmalige comeback als liedjeszanger. Veertig jaar geleden stopte hij met het maken van muziek op podia. Het succes kneep zijn bron af. “Ik schreef altijd over dingen die ik zelf meemaakte”, vertelt hij op TV Noord,

“en maakte eigenlijk nauwelijks wat mee. Je zat in de auto naar ‘t optreden en je ging weer naar huis. Of je zat in de studio, en dat soort dingen. Maar dat was niet iets inspirerends. Dus op een gegeven moment heb ik me daarvan teruggetrokken (…) en ben wat anders gaan doen.”

Veertig jaar geleden, rekendereken, dat was in 1977.

Maar toen maakte Peter best wel wat mee! Hij zat bijvoorbeeld een keer ’s nachts na sluitingstijd in de Plu’s, toen daar de politie binnenviel.

Folkcafé De Plu’s, moet je weten, had een dagvergunning, zodat de tent al om één uur ’s nachts moest sluiten. Maar dan was het vaak nog vreselijk gezellig. Zo die keer ook, dat Peter Schaap er aan de bar zat. Jan Stelma, de kroegbaas, had het licht wel gedimd, de deur op de grendel en de gordijnen dichtgedaan, maar het kroegrumoer drong toch tot de buitenwereld door en een boze buurman moet de politie hebben gebeld.

Een aanrijtijdje later werd er hard op de buitendeur van de Plu’s gebonkt. Politie! Iedereen hield zich op slag muisstil. Jan riep naar voren dat hij eraan kwam, volgde een klaarliggend scenario, deed de achterdeur open en alle aanwezigen slopen op hun tenen het achterplaatsje op, waar nog net wat ruimte over was tussen de hoog opgetaste stapels wijnflessen.

Ook Peter Schaap stond daar, bibberend in zijn heel hippe, maar tevens erg dunne bloesje. Tamelijk langdurig, want de politie zag natuurlijk wel aan glazen, asbakken en over stoelleuningen gedrapeerde jasjes dat er pas nog volk binnen was geweest en zat Jan daarom kwaadaardig zuigend uit te vragen.

Dat duurde maar en duurde maar tot een verstoppeling op het achterplaatsje moest niezen, en een van die enorme stapels wijnflessen met donderend geraas ineenstortte.

Jan probeerde de agenten nog wijs te maken dat dat om zijn krolse kat ging, het rotbeest, maar zulks wilde er bij de opsporingsbeambten niet in. Zij vermoedden gespuis en namen resoluut poolshoogte op het achterplaatsje. Qua bekeuringen sloeg de Groninger politie een flinke slag, die nacht.

De Plu’s hield zich nog geruime tijd netjes aan de vergunning, zelfs de buren bleken er naderhand goed over te spreken. Het hele geval zou vast een prooi der vergetelheid geworden zijn, als Peter Schaap het niet in zijn hoofd gehaald had om opnieuw op te gaan treden.


Een muzikaal antidotum tegen de tarantulabeet

muziek-x-tarantulabeet

Gister tweette ik dit melodietje, dat ik aantrof in het medische curiositeitentraktaat uit 1681-1683 van Stephanus Blankaart. Het wijsje gold volgens deze Amsterdamse arts als weermiddel tegen de giftige beet van de tarantula. Een van de effecten van zo’n spinnebeet was namelijk een zingen en dansen “sonder ophouden”. Als het gif de gal bedierf, prikkelde dat de zenuwen, hetgeen zich weer uitte in zwieren, springen en swingen,  dartelen, trappelen en huppelen:

“Zoodat de musyk het eenigste middel is tot dese ziekte, want de lyder danst met groot geweld op de klank van de instrumenten, en dat met mate (= op de maat), alhoewel hy sulks noit geleert heeft, dan soo vertrekt het fenyn door ’t zweeten weg…”

Het heilzame tweetje adresseerde ik speciaal aan Kainbongel oftewel Henk Scholte, die het weer doorbriefde naar Törfgenoot Flip Rodenburg. En Flip maakte er binnen de kortste keren een muzikale opname van, die Henk vandaag op zijn beurt op de SoundCloud zette. Oh  wacht, dat is waar ook, zoiets kan je embedden. Dit is ‘m:

Mocht u dus onverhoopt gebeten worden door een tarantula, u weet wat u te doen staat. Gauw naar Groninganus om dit wijsje af te spelen. Bookmark deze pagina. Zij kan levens redden!


Naar Peest om Törf te zien

Al een poosje in de smiezen, maar er stond vaak een auto voor. Nu even niet. Middenplantsoen Ploeglaan, Hoogkerk:
dsc06413
Berkjes in het Bunnerveen:
dsc06427
Op de Grote Masloot die er langsloopt een stuk of 25-30 zwanen. Dit zijn er 10:
dsc06437
Door slak? aangevreten vliegenzwam:
dsc06442
Een eindje verder dit eekhoorntjesbrood, versmaad:
dsc06444
Noordsche Veld bij Peest:
dsc06459
Eikenlaan bij Peest:
dsc06460
Ornament aan een muur in Peest: bosarbeiders met paarden voor een wagen vol bomen op een modderweg:
dsc06462
Doel  van de reis was een optreden of openbare repetitie van folkgroep Törf, ter gelegenheid van hun veertigste verjaardag. De eigenhandig gefabriceerde doedelzakkencollectie van Flip:
dsc06467
De jongens speelden verscheidene nieuwe nummers, waaronder een over de veenkoloniale condition humaine, dat ik het mooiste vond:
dsc06470
Geert, Marius, Eddy:
dsc06480-was-96
Het uitzicht in de pauze:
dsc06487
Schrijver dezes bleek bij de tombola de gelukkige winnaar van hun laatste cd, waarop werk staat dat gebaseerd is op teksten van Simon van Wattum. Deze plaat is bijna uitverkocht en wordt niet bijgeperst. Nu had ik hem al en daarom verloot ik hem vandaag over een week onder de mensen die hier bij de reacties melden dat ze ervoor in aanmerking willen komen.