‘De grootste boer van Nederland’

de grootste boer van Nederland DSC02592

Onder de kop ‘De grootste boer van Nederland’ wijdde het familieblad Revue in 1963 een artikel aan de uitgebreide bezittingen van de stad Groningen in Oost-Groningen, waarbij het de Groninger burgemeester Jan Tuin in verschillende agrarische situaties liet poseren als hereboer.

Gek genoeg bevat het stuk geen interview met of citaten van Tuin. Het is ook geen reportage, zoals het zich eerst voordoet. Het behelst qua tekst vooral een feitenrelaas van voorlichtende aard, waarvan ik vermoed dat Jan Tuin de informatie zelf aan de Revue verschafte. Het blad hoefde dan een en ander alleen wat smeuiïger op te schrijven, wat overigens tamelijk goed gelukt is.

De stad Groningen had destijds nog twee grote boerderijen die ze nog zelf exploiteerde, een bij de Dollard en de ander bij Ter Apel, samen 1200 hectare groot. Twee andere boerderijen, beide in de Ruigezandster polder, samen 400 hectare groot, werden periodiek verpacht. Dan had de Stad sinds de vervening nog 10.000 hectare in Oost-Groningen in bloot eigendom, maar ook 80 kilometer kanaal, 40 kilometer weg, 19 sluizen, 50 bruggen, 40 vonders en 47 woningen die haar in tegenstelling tot de boerderijen bij de Dollard en Ter Apel alleen maar geld kostten.

De boerderijen bij Ter Apel en de Dollard leverden de Stad jaarlijks nog een mooi sommetje op. Als burgemeester was Jan Tuin eindverantwoordelijk voor de exploitatie.

Dat de Revue hem portretteerde als “de grootste boer van Nederland”, zal vele Groningers die week hebben doen glimlachen. Ze droegen hun burgemeester op handen en vereenzelvigden zich bijna met hem. Dat kwam doordat Tuin van zeer eenvoudige komaf was. Hij stamde uit een landarbeidersfamilie in Finsterwolde – heel wat anders dan een boer! Zijn vader Harm, een anarchistische dagloner en geheelonthouder, verkocht vanuit ‘t huis aan de Klinkerweg socialistische en anarchistische lectuur en dankte daaraan de bijnaam ‘Harm Boukje’.

Als onderwijzer in Finsterwolde, Winschoten Oude Pekela, was zoon Jan Tuin regionaal actief voor de SDAP en maakte via de Groninger Staten carrière in de politiek: burgemeester van Hoogezand (1937), gedeputeerde en kamerlid voor de PvdA (1946) en burgemeester van de stad Groningen (1951). Jan Tuin was hier de eerste sociaaldemocraat in deze functie. Vanwege zijn komaf en politieke kleur bestond er aanvankelijk wel wat weerstand tegen hem, maar hij overwon die door zich van meet af aan onpartijdig op te stellen. In het college van B&W nam hij de zware wederopbouwportefeuille op zich, met woningbouw, stadsuitbreiding en verkeerszaken. Onder zijn verantwoordelijkheid kwamen o.a. het nieuwe (inmiddels weer gesloopte) stadhuis op de Grote Markt, het hoofdbureau van politie aan de Rademarkt en zwembad de Papiermolen tot stand.

Bij zijn pensionering in 1965 waren links en rechts het erover eens, dat ze ‘een echte burgervader’ kwijtraakten, die steeds boven de partijen stond en gewaakt had voor handhaving van een goede sfeer. De bestuurlijke spil van de Groninger wederopbouw kreeg een geweldig afscheid met o.a. een défilé van duizenden Groningers en hun organisaties op de Grote Markt.

Jan Tuin, een neef van mijn grootvader – de gezinnen woonden naast elkaar in Finsterwolde – was tevens de ontwerper van de Groninger vlag zoals die nu nog steeds in gebruik is. De toegang tot zijn archief staat sinds vannacht online.

Bron: Groninger Archieven, Toegang 3043 , archief Jan Tuin (1919 – 1972), met name inv.nr. 29: Revue, Nederlands familieblad, 7 september 1963, met op pag. 8-10 ‘De grootste boer van Nederland’.


De Groninger pepernotenkwestie

DSC02867 pepernoten

Op 18 februari 1640 liet het Groninger stadsbestuur een plakkaat in de stad ophangen, dat de oprichting van het koekenbakkersgilde bekend maakte. Voortaan was het voor mensen die geen lid van dit gilde waren, verboden om

eenige koeken ofte pepernoten te backen, vercopen ofte te kope holden, voor ende aleer sij de gilde gewonnen ende voldaen sullen hebben…

Dat de leden van het nieuwe gilde het alleenrecht verwierven op het bakken en verkopen van koek, sprak vanzelf. Maar dit privilege of monopolie gold ook voor pepernoten, die, naar het zich laat aanzien, hier voor het eerst in een Nederlands geschrift zijn genoemd.

De uitsluiting zat de wegge- of broodbakkers niet lekker, zoals jaren later bleek, bij een juridisch steekspel om de afbakening tussen hun gilde en dat van de koekenbakkers. In 1640 konden de koekenbakkers nog lid zijn van beide gilden, maar daar wilden de broodbakkers in 1658 vanaf. Volgens het laat-middeleeuwse Stadboek mocht een burger namelijk maar één enkel ambacht uitoefenen en dus van één enkel gilde lid zijn. De koekenbakkers van hun kant, beriepen zich echter op hun oprichtingsakten, besluiten en jurisprudentie uit de tussenliggende jaren, waarbij ze tevens mochten broodbakken, als ze tenminste ook lid waren van het broodbakkersgilde, een regeling waarmee de broodbakkers nota bene zelf hadden ingestemd, zodat die daar nou niet over moesten gaan miepen.

Dat vonden Burgemeesteren en Raad ook, want die gaven de koekenbakkers gelijk met hun vonnis,

dat de tegenwoordige gildebroeders, haar kinderen en nakomelingen, alsook hun knechten die al te boek bekend staan, in hun voor dezen bekomen recht van beide gilden te mogen winnen en uitoefenen, zullen mogen voortgaan, zonder meer.

De broodbakkers lieten het er niet bij zitten. In 1660 haalden ze alle achttien gewone gilden over, om een gezamenlijk verzoekschrift bij het stadsbestuur in te dienen, dat vroeg om het dubbellidmaatschap van gilden te verbieden. Het uitoefenen van twee neringen door één persoon zou namelijk sterk toenemen, in weerwil van het Stadboek en diverse jurisprudentie. Burgemeesteren en Raad willigden dit collectieve verzoek inderdaad in, maar maakten daarbij een uitzondering voor de brood- en de koekenbakkers, die zich moesten blijven houden aan de uitspraak uit 1658, al behielden de heren zich wel het recht voor om daar ooit nog eens verandering in te brengen.

Al na een week, begin februari 1660, tekenden de broodbakkers op één onderdeel beroep aan tegen deze uitspraak, namelijk op het punt van de pepernoten, die, zoals we hebben gezien, sinds 1640 louter en alleen door de koekenbakkers mochten worden gemaakt en verkocht.

De broodbakkers betoogden daarbij dat ze het op één na oudste gilde van de Stad vormden. Hoewel ze “van oudsheer” het recht op het bakken van pepernoten hadden gehad, was ze dat vanaf 1640 tot hun “merkelijke schade” verboden door de koekenbakkers. Knarsetandend moesten ze sindsdien aanzien,

dat de gansche stadt door op hoeken van de straten, in de poorten, corps de guarde, herbergen, op bruggen ende selfs naast de bakkershuisen pepernoten worden verkoft van lieden die men niet en weet waar se van heergekomen zijn (venters HP), dat ook van dezelve naar gelegenheyt van tijdt dikwijls bij nagte op gastmalen en anders niet alleene pepernooten, maar ook krakelingen en koekjes werden verkogt…

Het broodbakkersgilde, zo zeiden zijn bestuurders verder, was een groot gilde dat nog voortdurend groeide. Er leefden vele gezinnen van de broodbakkersnering. Ook de stadsarmen profiteerden er behoorlijk van mee. Met klem, maar ook “zeer deemoediglijk” verzochten ze het stadsbestuur om herziening van het stedelijke pepernotenbeleid, vooral ook omdat hun gilde in 1640 niet was gehoord bij de oprichting van het koekenbakkersgilde. Ze wilden dus graag weer zelf die uiterst populaire bakseltjes kunnen produceren.

Ditmaal gaven Burgemeesteren en Raad toe: voortaan mochten ook de broodbakkers pepernoten bakken. De koekenbakkers appelleerden nog wel tegen deze uitspraak, maar tevergeefs, ze waren hun monopolie kwijt: in april 1660 liet het stadsbestuur het bij de nieuwe regeling. Naderhand werden in de gilderol der broodbakkers ook triomfantelijk en met ere de namen van de gildebestuurders opgetekend, die het pepernotenmonopolie van de koekenbakkers hadden gebroken.

Bronnen:

  • Plakkaat Burgemeesteren en Raad (B&R) 18 februari 1640, in afschrift in Groninger Archieven, Toegang (Tg.) 1325 (gilden) inv.nr. 99;
  • GrA, Tg. 1534 (Volle Gericht) inv.nr. 127: rechtdagnotitie 13 mei 1658;
  • Resolutie B&R 28 januari 1660;
  • Rekest aan en apostille van B&R 4 februari 1660 (afschrift in Tg. 1325 (gilden) inv.nr. 1;
  • Resolutie B&R 14 april 1660.

Koekassortiment

In 1738 sprak het Groninger koekenbakkersgilde af, dat dit voortaan het assortiment zou zijn:

DSC02881

Ik verklap geen nieuws, als ik zeg dat de Groninger koek eigenlijk een Deventer koek was. Anno 1738 kenden de Groninger koekenbakkers zelfs helemaal nog geen Groninger koek. Reken maar dat ze die hadden genoemd, als die bestaan had. Zelfs het oudste recept van de Groninger koek, uit 1766, was er een van Deventer koek.

Die koek was er in verschillende zwaartes van een half tot ruim anderhalve pond (of 15 tot 52 lood). Je kon hem ook in een kruidkoekvariant kopen, die wat duurder was. Verder hadden de koekenbakkers ‘hylikmakers‘ (honingkoeken, ook wel vertaald als heilig- of huwelijksmakers) met of zonder sukade, naast fijne koek, eveneens met dat spul,  eventueel in een streepkoekvariant voor de jeugd.

Als een koekenbakker zich niet aan  het assortiment, de gewicht- of de prijszetting hield, dan verbeurde hij een gulden boete, oftewel de waarde van maar liefst acht stuks pondskoeken, een oven vol. Je begrijpt dat hij dat wel uit zijn hoofd liet. Alleen voor oude, verbrande en beschadigde koek maakte het gilde graag een uitzondering, zij het dat het de gildebroeders wel op het hart bond te streven naar een “gaaf en vris” product.

Bronnen:

  • Groninger Archieven, Toegang 1325 (gilden) inv.nr. 107 achterin.
  • Martin Hillenga, Wadapatja (Groningen 2019) 145.

Gevalletje godslastering (1)

Gevalletje Godslastering 007

Gister viel weer eens op de buis te zien, hoe in Pakistan de wet op de godslastering wordt toegepast. In navolging van het éclatante succes aldaar willen onze eigen fundamentalistische christenen dit vermeende delict nu ook in Nederland weer strafbaar gaan stellen.

Zouden ze weten hoe het er in oudvaderlandse tijden aan toeging, als justitie lucht kreeg van een blasfemist? Ziehier ter voorlichting een vonnis uit Groningen, 1681:

Alsoo uijt genomene informatiën ende daer op gevolghde eijgen bekentenissen den rechte genoechsaem gebleecken is, hoe dat Peter Bartels, oudt ontrent de 40 jaren, geboortigh van Groningen, voor eenige tijdt sigh heeft onderstaen in een seecker herberge, ter presentie van meerder andere personen, verscheijden affschuwelijcke reuckeleuse ende Godts-lasterlijcke reedenen uijt te storten, seggende hy wilde liever in Duivels naeme drincken als in Godts offte Godts zeegens naeme, oock dat de duivel eerlijck en heerlijck was, waer in, alsoo hij sich tegens den Alderhooghsten Majesteijt Godts schrickelijck heefft gesondight ende eene Christene Magistraet ten hooghsten beleedight, ende daerom sich voor den heemelschen en wereltlijcken Richter aen de swaerste straffen heefft schuldigh gemaeckt;

Soo ist, dat d’ h. heeren Borgemesteren ende Raadt ten reguarde van de verloopene tijdt, denselven Peter Bartels als nu hebben gecondemneert, gelijck sij hem condemneren bij desen, om voor het Gerichte met opene deuren een honorabile publiq amende te doen, ende op sijn knijen de sententie angehort hebbende, Godt ende de Justitie om vergifnis te bidden; welckes gedaen sijnde hij wederom door de schulte en sijn dienaers nae de poorte sal worden gebraght, ende aldaar verblijven ter tijdt hij de misen van Justitie sal hebben voldaen.

Actum Groninge den 26. Martij 1681

Kortom, de Groninger Peter Bartels (40) had in een herberg zitten opsnijen dat hij liever in naam van de duivel dan in die van God of diens zegen wilde drinken, omdat er volgens hem niets op de duivel viel aan te merken. Daarmee had hij verschrikkelijk gezondigd , wat een christelijke magistraat niet over zijn kant kon laten gaan (omdat God anders die magistraat en/of het land zou weten te vinden). Daarom veroordeelde het Groninger stadsbestuur Bartels om God en justitie publiekelijk, bij open raadhuisdeuren en op zijn blote knietjes te smeken om vergeving. Dat gedaan zijnde, zou hij (als stadsburger) opnieuw op de (Poele- of A-) poort worden opgesloten, tot hij de daar gemaakte verblijfskosten en de gerechtskosten zou hebben betaald.

Al met al valt dit nog zeer mee, vergeleken bij de in Pakistan gangbare praktijken. Terwijl de voorgangers van de SGP destijds toch aan de macht waren in Groningen. Overigens sloofden ook die zich niet uit: in bijna twee eeuwen tijd waren er slechts twee stad-Groninger vonnissen wegens blasfemie, waarvan dit er eentje was. Pakistan heeft wat dit betreft dus nog ruim drie eeuwen in te halen.

Bron: Groninger Archieven, Tg. 1534 (archief Volle Gericht stad Groningen) inv.nr. 974: sententies.


De prijs van de Sint-Maartensgans 1630-1750

Prijs van de Sint-Maartensgand 1630-1750 blog

Tussen de los gepubliceerde bijlagen op Tijms’ boek over de Groninger graanprijzen (2000) zit ook een tabel over de gemiddelde prijs van de Sint-Maartensgans. Tijms construeerde deze tabel door de prijzen die hij aantrof in de rekeningen van het Geertruids- of Pepergasthuis, het Sint-Anna- en Jacobsgasthuis en het Armhuiszittend gasthuis, te middelen. In het Geertruidsgasthuis bijvoorbeeld, aten de maximaal 66 conventualen jaarlijks met Sint-Maarten dertien of veertien ganzen, wat neerkwam op minstens 0,2 gans per conventuaal. Na 1750 bleek het middelen van de betaalde prijzen helaas niet meer mogelijk, door het verdwijnen  van de ganzen uit de gasthuisrekeningen. Waarschijnlijk was dit een gevolg van het veel vromere en meer sobere gereformeerde regime na de omwenteling van 1748 – opeens werkte de associatie met een roomse praktijk tegen de Sint-Maartensgans.

Om de fluctuaties wat af te vlakken, heb ik een rode lijn met de voortschrijdende vijfjaarlijkse gemiddelden over de blauwe staafjes voor de gemiddelde jaarprijzen heen gelegd. In het begin van de periode liggen de prijzen nog laag, hetzij door veel aanbod, hetzij door een reformatorisch offensief tegen de Maartensgans, wellicht ook door beide factoren samen. Zo tussen 1640 en 1720 kon je een gans kopen voor een daalder à 2 gulden. Wel is de trend op lange termijn een iets dalende. Nadien zakt de prijs opnieuw: een effect van de Nadere Reformatie, vermoed ik. In 1737 waren de ganzen extreem duur, waarschijnlijk het gevolg van een virusziekte die het aanbod decimeerde. Reken je die uitbijter niet mee, dan lag de prijs van een Sint-Maartensgans tussen 1720 en 1750 ongeveer op een gulden à een daalder, ruim het dagloon van een vakbekwame scheepstimmerman.


Jonker Wyfferinge met zijn wapen in het graf gelegd

Het familiewapen Wyffringe bevindt zich nog op een rouwbord in de kerk van Baflo. De adelaar zal van de stad komen, de posthoorns duiden misschien op een postmeesterschap van een voorzaat.

Rtv Drenthe kreeg van de week de vraag voorgelegd om eens uit te spitten of er werkelijk waar een kasteel in Bonnen bij Gieten had gestaan. Uit het bericht op haar website blijkt in ieder geval dat de verslaggever rotsvast in die burcht is blijven geloven. Curieus, want in werkelijkheid was het kasteel een buitenhuisje met drie kamers, althans volgens het standaardwerk Huizen van stand (Assen 1989).

Zeker woonden er voorname personages in het Huis te Bonnen, maar dat maakte dat huis nog niet tot een kasteel. Het was ook niet zo oud, uit 1605 komt pas de eerste melding. Destijds bouwde men al geen verdedigbare kastelen meer, omdat je er toch al niets meer aan had tegen geschut. Bestaande kastelen werden vaak ook wel omgebouwd tot buitenhuizen. Het buitenhuisje te Bonnen werd in genoemd jaar waarschijnlijk nieuw gebouwd door de Groninger burgemeester Johan Wifferinck, die er ’s zomers met zijn familie verblijf zal hebben gehouden. Want dat was zo de gewoonte onder stadsregenten: ’s winters woonden die in de Stad en ’s zomers verbleven die op het platteland, een vrij ideale constellatie, moet ik zeggen.

Aan de adellijke familie Wifferinck, in de stad Groningen zelf ook wel Wyfferinck of Wijfferinge geheten (om de meest voorkomende spellingsvarianten te noemen), zit nog een aardig verhaal vast. In de mannelijke lijn stierf zij namelijk begin oktober 1678 uit met jonker Johan Wijfferingh, denkelijk de kleinzoon van de naamgenoot uit 1605. Johan juniors erfgenamen kwamen toen bij het stadsbestuur met een uitermate bijzonder verzoek. Ze waren namelijk voornemens

bij de begraeffnisse van het doode lichaem van gesiede juncheer derselver wapen voor het lijck te laeten draegen, ende vermits hij de laeste mannelijcke oor van dat geslaghte is, het gedachte waepen in het graft t’ doen leggen.

Ze wilden hiervoor graag toestemming van het stadsbestuur en dat willigde het verzoek in. De laatste jonker Wijfferingh werd dus met zijn familiewapen en al begraven.

Aan Redmer Alma, die beschikt over een grote kennis van de heraldiek, vroeg ik of dit nu een gewoonte was bij het uitsterven van adellijke families en of hij het vaker was tegengekomen. Een echt oude traditie bleek het niet:

Het was inderdaad een vast gebruik, in elk geval vanaf de zeventiende eeuw. Doorgaans wordt het wapen boven het graf gebroken en dan erin gelegd. Heel veel laatsten van een geslacht zijn er natuurlijk niet, maar je zou verwachten dat ergens wel een graf bewaard is waar de stukjes van een (waarschijnlijk houten) wapenschildje te vinden zijn.

In één opzicht was het Groninger geval uniek, aldus Alma:

Dat er speciaal toestemming aan de stad werd gevraagd, ken ik niet van andere voorbeelden.


“Houten handen, waar te setten” – de oudste resolutie van het stadsbestuur over handpalen

Bij het doornemen van notities die ik een kwarteeuw geleden maakte, vond ik haar terug: de resolutie waarin het Groninger stadsbestuur voor het eerst hand- of strijkpalen noemt. Ze dateert van zaterdag 15 januari 1653 en stelde een commissie in

omme ordre te stellen, dat tot minste schade en beste mesnage van de Stat, bij het roode bruckjen achter de berckmeulen een houten handt wierde gestelt, alwaar een jegelijcke schuitevaerder ofte ander schipper s[i]nen seijl sal hebben te strijcken

Dat rode bruggetje lag buiten Kleinpoortje over het Schuiten- of Winschoterdiep. Kennelijk had deze voorganger van de huidige Bonte Brug al eens averij opgelopen omdat een zeilend schip ermee in aanvaring kwam. Vandaar dat er een handpaal met het gebod ‘strijk’ achter de toen nog bestaande barkmolen kwam, op ruim 150 meter afstand van de brug.

Ook bij het verlaat van Martenshoek en bij de “scheidbrugge” in Sappemeer kwam er zo’n handpaal te staan. Deze maakten verder deel uit van een heel pakket van maatregelen, dat ook de bruggen van Foxhol en het zandpad en de vonders van Sappemeer betrof.

Zie verder.


Opkomst en ondergang van Dikke Trui

Op de Dag van de Groninger Geschiedenis werd gister een beeld opgeroepen van het eerste vrouwencafé in Groningen, zoals dat tussen 1979 en 1982 bestond. In die periode veranderde de doelgroep nogal, net als het muziekaanbod. Hier mijn verhaal voor de programmakrant.

De Dikke Trui, het allereerste vrouwencafé van de stad Groningen, had regelmatig last van ongewenst mannenbezoek. Zo trok een man in oktober 1979 een mes en beroofde vier bezoeksters omdat hij geen pilsje kreeg. Twee maanden later herhaalde zich dit, waarbij dezelfde dader opnieuw honderden guldens buitmaakte. Begin ’80 pleegde een andere man bovendien vernielingen in het café. De vrouwen hielden hem vast, maar hij ontkwam dwars door het raam. In oktober ‘80 stopte de politie nog zo’n bezoek. “De agressie van mannen is in de afgelopen jaren nauwelijks veranderd, aldus een Trui-medewerkster in mei ’81: “Als het volle maan is, dan lijkt het weer toe te nemen”.

Het vrouwencafé was juist opgericht, omdat vrouwen niet rustig in een café konden zitten zonder mannelijke opdringerigheid. Weliswaar bestond er vanaf 1975 een Vrouwenhuis in Groningen, maar dat was meer sociaal-politiek gericht en bood geen ruimte voor ontspanning en cultuur. Daarom hielden twaalf vrouwen – vooral babyboomers, werkzaam in onderwijs en kunst – in augustus ’77 een brainstormweekend op Schiermonnikoog, waar de naam ‘Vrouwen van Trui’ ontstond.

Na enige mislukte pogingen om een café te beginnen, leek de animo weg, tot zich in augustus ‘78 een andere initiatiefgroep aandiende met een plan voor een vrouwenboekhandel. Beide groepen besloten samen te gaan werken aan een vrouwencultuurcentrum. Hun stichting ‘Vrouwen van Trui’ kreeg weldra statuten met als drieledige doelstelling:

  1. Een ontmoetingsplaats bieden voor alle vrouwen;
  2. Het bevorderen van de emancipatie van de vrouw;
  3. Het bevorderen van vrouwencultuur.

Leestafel met vrouwenbladen
Zowel het vrouwencafé als de -boekhandel ging, vooruitlopend op dat veel bredere cultuurcentrum, ‘De Dikke Trui’ heten. Het was echter de boekhandel die als eerste een pand kreeg: begin maart 1979 opende deze aan de Visserstraat. Bijna drie maanden later, op 28 mei, ging het café los in het pand Oude Ebbingestraat 82, dat al eerder verbouwd was door de eigenaar, de Hengelosche Bierbrouwerij (Stella Artois), tevens leverancier van het bier. De Vrouwen van Trui pachtten dit pand, dat boven een expositieruimte en crèche kreeg, terwijl de benedenverdieping ingericht werd met een bar, dansvloer, zithoek, flipperkast en leestafel met vrouwenbladen.

Vrijwilligers, uiteindelijk zo’n 150, runden café Dikke Trui. Er waren werkgroepen voor alle voorkomende klussen en iedereen kreeg evenveel zeggenschap in de medewerkersraad die het laatste woord had. Alleen in zeer urgente gevallen kon een kleine coördinatiecommissie iets besluiten, maar dat gebeurde zelden.

Zoals gezegd vormde het café een opstap naar een breed vrouwencultuurcentrum en dat was in de feestweek na de stampvolle opening al goed te merken met optredens van clowns, een vrouwenband en een huisvrouwenorkest. Ook later waren de activiteiten in De Dikke Trui deels sociaal-cultureel van aard, met kindermiddagen, klaverjasavonden en open podia. Terwijl er aanvankelijk nog stijldansavonden plaatsvonden, werden dat in ’80 en ’81 echter swingavonden met onder andere new wavemuziek.

Een ander publiek
De expositieruimte boven was geen lang leven beschoren. Binnen een jaar na de opening verhuisde de beeldende kunst naar boekhandel Trui, die wel mannen toeliet. Van het café waren vooral de literaire activiteiten spraakmakend. Zo traden in ’80 en ’81 bekende feministische auteurs als Hannes Meinkema, Andreas Burnier en Elly de Waard op in De Dikke Trui, met een gehoor van zo’n 150 vrouwen. Voor grootschalig theater was de ruimte ongeschikt, maar er waren wel kleine projecten, bijvoorbeeld over “de lusten en lasten van het vrouwenlijf”. Bovendien vertoonde Trui regelmatig “roldoorbrekende” films. De ontwikkeling die het vrouwencafé doormaakte, is echter het best af te lezen aan de muziekoptredens. Aanvankelijk vallen nog klassieke ensembles en koren met strijdliederen op, terwijl in ’80- en ’81 meidenformaties als Vendetta, The Real Insects en The Bitch Band in het oog lopen met hun semi-punk en new wave.

Met het muziekaanbod veranderde ook het publiek van Dikke Trui. Volgens de statuten moest ze een ontmoetingsplaats zijn “voor alle vrouwen”, maar de praktijk week hier gaandeweg van af. In ‘80, ’81 hielden ettelijke vrouwen van het eerste uur het café voor gezien. De babyboomsters maakten zogezegd plaats voor een wat jongere, ‘verloren generatie’. Voor de buitenwacht ging het om “lesbische, geëmancipeerde wijven” en “mannenhaatsters”, iets wat Dikke Trui zelf in de pers ontkende, maar toch ook intern als verwijt klonk. Sommige medewerksters stoorden zich aan de vaste, anarcho-feministische kern die andere vrouwen zou afstoten – deze werd deze ook wel “de New Wave groep” genoemd, met als kenmerken: “kort, geverfd haar, alles zwart, grote oorbellen, grote bek en last but not least, new wave muziek”.

Bij het bovendrijven van deze bezoekstersgroep, kwamen er ook klachten over verruwde omgangsvormen. Bovendien zou Trui minder vrouwen trekken. Aan de omzet was dat echter niet merkbaar. Dat het café per 1 januari 1982 dichtging, lag dan ook niet aan het veranderende publiek, maar aan de brouwer.

Vier fusten per week
Volgens het pachtcontract uit mei ’79 moest Dikke Trui jaarlijks 100 hectoliter bier moest afnemen, zo’n 4 standaardfusten per week. Een een geringere bierafname gold als ontbindende voorwaarde. Alleen dronken de bezoeksters van Trui veel liever wijn en sterkedrank dan bier. Nadat de Keuringsdienst van Waren al eens teveel schimmels in een monster tapbier aantrof, constateerde de brouwerij in maart ‘81 dat Dikke Trui in een jaar tijd slechts 62 hectoliter bier afnam:

U zult begrijpen dat wij thans gerechtigd zijn de huur op te zeggen, hetgeen wij hierbij doen en wel met onmiddellijke ingang.

Dikke Trui wist haar bestaan nog wel te rekken, maar bouwde haar activiteiten af en zocht onderwijl naar een andere locatie. Die bleek nog niet gevonden toen op 1 januari ’82 zo’n 200 vrouwen het afscheidsfeest bijwoonden. In april maakte de harde kern een doorstart in het gekraakte Oude Politiebureau, in een nieuw vrouwencafé: ‘De Del’.

Na het vertrek van Dikke Trui werd het pand weer een gewoon café. De nu mannelijke klandizie trapte in het Nieuwsblad nog even na en hekelde de buitensluiting van mannen. “Dit was vroeger een feministisch café, zo’n enge club”, lichtte er een toe: “Maar als je ziet wat er boven op de wc geschreven staat, dan kunnen ze er toch niet zonder.”

Bronnen: dit artikel is vooral gebaseerd op Nieuwsblad-artikelen en archiefstukken van De Dikke Trui, vooral inv.nr. 142: correspondentie.


Memoires van een boekhandelaar

Twintig jaar geleden sprak ik voor de UK met de scheidende boekhandelaar Ton (eigenlijk Tammo) Rodermond, destijds 76. Ik vond de tekst van het interview net terug tussen wat oude bestanden. Het geeft vooral een aardig beeld van de boekhandel in de jaren vijftig, toen Rodermond lezingen organiseerde met bestsellerauteurs als de reddingbootkapitein Klaas Toxopeus.

“Er kwam een jongen die ik niet kende in mijn zaak. Hij vroeg: “Kan ik hier mijn boeken op rekening kopen?” “Ja natuur­lijk”, zei ik, “maar dan moet je je wel even legiti­me­ren”. Hij keek me aan, zo van: Ken je mij niet dan? Op zijn rijbe­wijs bleek Koninklijke Hoogheid te staan en de rekenin­gen moest ik naar zijn moeder in Apel­doorn sturen. Naderhand werd ik opgebeld door haar privésecreta­ris, die zei dat Hare Konink­lijke Hoog­heid prin­ses Margriet de wens te kennen had gegeven dat ik mijn reke­ningen anders opstellen zou. “Boeken geleverd aan uw zoon”, schre­ven wij altijd. Maar zij vond dat het moest zijn: “Studie­boeken gele­verd aan Zijne Hoogheid”.

Heel wat klanten heeft Ton Roder­mond (76) in zijn leven gezien. Maar Bernhard zal een van de opmerke­lijk­e blij­ven voor de boekhandelaar op de hoek van de Kijk in het Jat- en de Broerstraat. Ook als Roder­mond, de oudste prakti­se­ren­de boek­hande­laar in de stad, per 1 augustus op­houdt. Want dan verla­ten hij en zijn vrouw het pand dat hij zijn hele leven bewoon­de, en waar hij, aan het begin van de oor­log, bij zijn vader in de zaak kwam, een zaak die zijn vader in ’16 stichtte en die de zoon in ‘64 overna­m.

Oorspronkelijk bestond de winkel uit een boekhan­del en een kunstzaal. Want pa Rodermond deed ook in schilde­rijen. Zelfs Londense veilingen ging hij af. Vooral werk van Otto Eerelman, een Groninger beroemdheid, verkocht hij veel. De boekhandel was toen nog een alge­mene en richtte zich absoluut niet op de univer­si­teit. “Maar in de crisistijd waren er nog niet die gigan­tische stu­dentenaan­tal­len”, verklaart Roder­mond, “en er was sprake van dat de uni­versi­teit zou wor­den opgehe­ven”.

Tot die crisistijd kwam een uitgever nog in hoogst eigen per­soon naar de boekwinkels met zijn aanbiedingen en jaarre­kenin­gen. “Hij logeer­de in Hotel de Doelen”, vertelt Roder­mond, “en kwam dan hier met zijn hoge hoed op en zei: ik krijg zoveel duzend gulden. En mijn vader controleerde de nota, haalde zijn portefeuil­le uit de brand­kast en betaalde handje contant­je. Later is die jaarreke­ning een kwar­taalreke­ning gewor­den. Tegen­woordig is het een maand­re­kening en gaat alles via giro of bank.”

In Rodermonds eigen periode stuurden de uitgevers meestal verte­genwoor­digers. Zelf was hij ook vertegen­woordiger, in en vlak na de oorlog. Voor uitgevers als Else­vier en Sijt­hoff bereisde hij plaatsen als Coe­vorden en Stadskanaal met pros­pectussen en dummies. “We vertegenwoordigden op een gegeven moment veel te veel uitge­vers” zegt hij, “een stuk of zes­tien. Dan kwam je ergens met een koffer en nog een koffer en nog een. Dus die boek­han­de­laar sloeg de schrik om het hart. Zo van: wat ga ik nou alle­maal kopen?”

In de jaren vijftig beleefde Rodermond zijn finest hour. De populaire kapitein Toxopeus, van red­dingboot de Insulin­de te Oostma­horn, meeslepend verteller, ook in boeken over zijn reddingswerk, signeer­de bij Rodermond het kassuc­ces Woest Water. Met om hem heen allerlei attributen van het reddingswe­zen, die Rodermond organi­seerde: “Er kwam een echte ouwe zeebonk in de winkel, die zei: “Ik ben de voorzit­ter van de Konink­lijke Noord en Zuid­hol­lands­che Red­dingmaat­schap­pij. U heeft mij een brief geschre­ven dat u materi­aal van ons wilde lenen. Maar ik wilde eerst eens eventjes zien wat voor een zaak we mee te maken hebben, want u begrijpt dat de Konink­lijke enzovoorts niet aan ieder­een zomaar dergelijke dingen uit­leent.”

Rodermond pakt een plakboek en toont zijn souvenirs aan de lezing van Willy Corsari die hij op touw zette. Huize Maas was uitverkocht, met een overwegend vrou­welijk publiek. De spreek­beurt legde geen windeie­ren, want alle kaartjes en verkochte romans brach­ten maar liefst ƒ 105,69 in het laadje, terwijl aan zaal­huur, affi­ches en verma­kelijk­heids­be­lasting slechts ƒ 48,50 werd uitgege­ven.

Tot in de vroege jaren zestig opereerde nog een aantal lees­cir­cels vanuit de boekhandel, clubjes van zo’n twaalf mensen die collectief boeken inkochten. De boekhandel kaftte deze en deed er lijstjes bij, waarop de leden konden zien hoelang ze de boeken moch­ten houden. Nadat zo’n lijstje afge­werkt was, kwam de lectuur weer terug, om te worden ver­loot onder de leden. Rodermond: “Ze kochten die boeken voor een gemid­delde prijs en kregen er ook nog één cadeau. Maar dat hebben we er op een gegeven moment uitge­gooid, want het was ont­zettend veel werk.”

Die arbeid verrichtte zijn vrouw vooral: “Zonder haar had ik het niet zo ver had ge­bracht”. Terwijl hij zich nog meer met de administratie ging bezig­houden, stond zij altijd in de winkel. Rodermond: “Ze is een geweldige verkoop­ster. Als ze iemand die er geen ver­stand van had een boek meegaf, was dat altijd goed. Ook met mensen die met ieder­een ruzie maakten, kon zij uitste­kend overweg. Met W.F. Hermans voerde ze hele ge­sprek­ken. Die kwam wel eens binnen met de vraag: nou, hoe is het met de verkoop van mijn boeken?”

Omdat de markt voor het algemene boek inzakte, schakelde Rodermond vanaf 1974 schoorvoetend en in 1980 definitief over op de verkoop van studieboeken, met name voor bedrijfs­kun­de, economie, rech­ten, geschiedenis en IO (internationale organisaties). Door de locatie bleek het een gouden greep: “We trokken twee studenten aan en die hadden er niet veel geloof in toen ze al die boeken in het magazijn zagen liggen, maar na veer­tien dagen was dat leeg.”

“Het studentenpubliek was directer”, constateert de boekhan­delaar monter. “Je hebt niet meer van ja, ik wil even rond­kijken want mijn broer is morgen jarig en ik wil hem een boek geven maar ik weet eigenlijk niet wat ik geven mot. Studenten hebben tegenwoordig een studiegids en daar staat in wat ze nodig hebben, klaar.”

Snel­lere han­del. Nou ja, snel? Boekhandel Rodermond was de enige in de stad, die studenten nog op reke­ning leve­rde. Van zo’n twee­dui­zend veref­fenden de ouders stee­vast de rekening. Wel­licht dat Roder­mond daarom dat wapen­schild van Vindi­cat kreeg, toen het corps de band met de burgerij wilde ver­stevigen?

Pontificaal hing het stuk heraldiek in de etalage. Net als de auto-boeken werkend als een rode lap op een stier bij figuren die ’s nachts passeerden. Zo’n dertien maal gingen er ramen aan digge­len. On­langs kregen die hun tweede setje houten luiken. “Je zult je mis­schien afvra­gen hoe het komt dat ik het zolang heb volge­hou­den, oppert Roder­mond. “Maar de zaak was mijn hobby.”


Model en uitvoering

Zag dit modelletje neergepend in een deel met handgeschreven ordonnanties van de stad Groningen:

De stadsdrukker, Hans Sas, heeft er een nette omslag naar gemaakt:

Bronnen: Groninger Archieven 2100-12.2 en 740-234.


‘Verplaatsbare landhuizen’ uit Helpman

Tegenwoordig hebben ze het veel over ‘Tiny Houses‘ en hoe die een revolutie in de woningbouw zouden kunnen vormen. Nochtans is er weer eens niets nieuws onder de zon. In 1918 adverteeerde J. Tmmer & zonen in het innovatieve Helpman al met verplaatsbare landhuizen van eenzelfde kleine formaat:

Bron

Overigens maakte de fabriek van Timmer ook prefab-werkplaatsen en -woningen in asbest-cementplaten, “alles naar eigen of naar opgegeven teekeningen.

Het bedrijf bestond van 1910 tot 1998.


Omzet, goodwill en pacht van de Raadskelder

Café-Bar de Raadskelder, op de hoek van de Carolieweg en de Gelkingestraat, had in 1977 een omzet van ƒ 160.000 per jaar. Het horecabedrijf werd verkocht als “een gezellige en nette zaak”, met een bar, diverse zitjes en een dansvloertje. Voor de “prima inventaris” en de goodwill moest de gegadigde ƒ 60.000 gulden neertellen en de huur zou 1300 gulden per maand bedragen, maar stond voor vijf jaar vast.

De Raadskelder lag natuurlijk niet op een A-locatie, eerder een B: de Gelkingestraat had inmiddels wel zo’n beetje afgedaan als (ruige) uitgaansbuurt. ’s Zomers overdag zal het café met zijn terrasvergunning wellicht wat extra omzet hebben gedraaid van winkelend publiek, maar daar staat de wat mindere aantrekkelijkheid van een zaak onder straatniveau tegenover. Al met al denk ik dat het om een voor Groningen redelijk gemiddeld bedrijf ging, min of meer representatief voor de bedrijfstak in deze stad.

Reden om deze cijfers hier mede te delen. Over de zakelijke kant van (historische) horeca is immers maar heel weinig bekend.

Bron: Groninger Archieven, Toegang 2303 (archief Savante/Dikke Trui) inv.nr. 142 (correspondentie) brief Vogelzang horecabemiddeling van oktober 1977.

 


Op visite in het Scholtenhuis

Interieurfoto’s van het optrekje van W.A. Scholtenaan de oostzijde van de Grote Markt, 1918, aangetroffen in een overzichtje van het oeuvre van de Groninger (binnenhuis)architect P.M.A. Huurman:

– Entree woonhuis met licht van boven:

– Hal (met twee soorten marmer aan de muur en een palm die in de mode was):

– Eetkamer gezien naar de schouw met Delftsblauwe tegels:

– Eetkamer, de andere kant op. Het tafelkleed lijkt half versleten, daar waren de bewoners vast aan gehecht:

– Boudoir of kamertije bij de slaapkamer van de vrouw des huizes:


Naar Essen geweest om de opgraving te zien

Gister was er Open Dag van de opgraving op het voormalige kloosterterrein van klooster Yesse te Essen, tussen Haren en Groningen. Anders dan voorgaande jaren zijn er nog geen spectaculaire vondsten gedaan, zoals loden zegels (bullae) van de paus. Misschien dat daarom de belangstelling tegenviel? Op grondsporen alleen komt men niet zo snel af.

Bij mijn aankomst waren de professionals, studenten en meewerkende vrijwilligers aan het schaften:


In een soort loopgraaf kwam het graf van een rund tevoorschijn. Nu begroef men runderen alleen bij besmettelijke ziekten (anders werden ze wel opgegeten). Gevalletje veepest of miltvuur?

De lange loopgraaf bood zicht op een lemen vloer, een brandlaag, teelaarde van toen het klooster er nog niet stond en de ondergrond van geel zand:

Archeoloog laat scherf zien aan zijn dochtertjes:

De mannen van de grove zeef. Er werden wat noppen aangetroffen van een noppenbeker, een duur stukje serviesgoed:

Het intekenen van een keienlaantje:

De laatste werkput, met zo te zien vrijwilligers:

Er leek een vloertje in zicht:


Wintertijd en zomertijd in Stad

In hartje winter, tussen half en eind januari, gingen de stadspoorten ’s avonds om 17.00 uur dicht, zij het eerst op het klinket. Tegen betaling van een luttel poortgeld liet de poortier je nog tot 21.30 binnen, daarna kwam de definitieve poortsluiting die tot ’s morgens 5.00 uur duurde. In de winter kwam je dus zonder duiten 12 uur per etmaal de poort niet in.

Hartje zomer, tussen half mei en half juli, ging de poort veel later op het klinket, pas om 21.00 uur. Om 22.00 uur kwam je er niet meer in wegens poortsluiting. Die duurde dan echter maar tot 4.00 ’s morgens. In de zomer kwam je dus zonder duiten 7 uur per etmaal de poort niet in.

Bron: Resolutie Burgemeesteren & Raad van Groningen 8 oktober 1774.