Rondje Garnwerd – Ezinge

Kleiwerd, tussen Slaperstil en Dorkwerd:

Moest uiteraard even langs de Burgemeester Brouwersstraat in Garnwerd:

Nog steeds staat daar een pastorie, zij het dat deze gezien de architectuur dateert uit de jaren 1860-1870:

Even de kerk ingelopen, waar ik een hele tijd niet geweest ben – barok avondmaalstafeltje:

Herenbank met fantasiewapen:

De jonkersfamilie Lewe van Aduard had het hier voor het zeggen:

Langs het Waarhuis in Aduarderzijl. Volgens grote gele borden zou de boel er over 150 meter openliggen – niets van gemerkt. Mijn achterneef in Ezinge vertelde dat die borden er al een half jaar staan zonder dat er iets gebeurt. Een gevolg van de gemeentelijke herindeling?:

De ‘hut’ (bijschuur) bij de voormalige boerderij van mijn achterneef in Feerwerd is ingestort, zo lijkt het. Dat gebintenstel kwam ca. 1950 van de diaconie van Mensingeweer (of was het nou Baflo?) en zou best een vrij oud kunnen zijn:

Advertenties

Predikant rijdt bij dorpsgenoot de pannen van het dak

Op 24 augustus 1803 liet Laurens Hindriks, woonachtig te Garnwerd, door zijn advocaat een rekest indienen bij de drost van het Westerkwartier. In dat verzoekschrift klaagde Hindriks over de plaatselijke predikant, ds. Broese, die

zedert eenigen tijd heeft kunnen goedvinden van deszelvs land met paarden en wagens zijn koorn etc. te vervoeren langs een pad of drift, lopende bijlangs de noordzijde van Rem[onstran]ts behuizinge aldaar; welk pad bevorens nimmer tot een wagenreede is gebezigt, en alleen tot een voetpad en tot een overdrift voor beesten heeft gediend, wordende ook hetzelve des winters, als de weg niet is te passeren, tot een doodepad gebruikt zonder dat egter de lijken met de wagen daarlangs gevoerd worden, maar integendeel bij de dam worden afgezet en daarlangs gedraagen.

De predikant maakte dus een onconventioneel gebruik van dat voetpad: hij liet er zijn wagens met pas geoogst koren overheen rijden, terwijl het pad geen wagenweg was. Volgens Hindriks berokkende dit hem “veel ongemak en schade”,

doordien dikwijls de wagen met koorn beladen digt bijlangs Rem[onstran]ts huis om de nauwheid van het pad moetende passeren, daarvan de pannen medenemen…

Meer dan eens had Hindriks ds. Broese “in het vriendelijke” verzocht om het voetpad langs zijn huis niet meer als “wagenreede” te gebruiken,

en zijn koorn langs de gewoone uitvaart voorbij de agtergevel van Wilke Egges huis, en bijlangs de agtergevel van de kosterie te vervoeren…

Helaas waren die verzoeken steeds tevergeefs geweest. Nu wilde Hindriks niet graag een gewone civiele rechtszaak tegen de predikant beginnen (als boekhoudend kerkvoogd had Broese ook vrij veel macht in het dorp),  vandaar dat hij zich tot de drost wendde met de vraag om samen met ds. Broese gehoord te worden, zodat de drost de zaak “in der minnen” kon bijleggen. De drost echter, vroeg eerst om de visie van ds. Broese, voordat hij zo’n hoorzitting uitschreef.

Ds. Broese bleek van zijn kant bitter weinig te voelen voor zo’n sessie. Volgens een briefje had hij

de eer te berigten dat hij niet voorzigtig oordeelt zig op den posita ten requeste in te laten, verkiezende liever de voorgewende questie ten requeste ordinario modo te ventileren, weshalven de vrijheid neemt in dezen te opponeren de exceptio informalis processus.

Vrij vertaald: Broese kon zich niet vinden in de gekozen rechtsgang en stuurde aan op een gewoon proces. Op 7 september werd zijn briefje in het gerecht aan Laurens Hindriks voorgelezen. Deze kreeg er ook nog een afschrift van.

Inderdaad kwam er geen hoorzitting, sterker nog, we horen helemaal niets meer van de zaak. Of de heren zijn er onderling uitgekomen – al lijkt dat vanwege de langdurigheid der kwestie tamelijk onwaarschijnlijk – of Lourens Hindriks durfde een gewoon proces niet aan, of ds. Broese had zich in het vervolg stilzwijgend onthouden van het aan gort rijden van Lourens zijn dakrand, maar welke mogelijkheid zich voordeed, we weten het niet. Alleen dat het gedrag van dominee allesbehalve sympathiek op ons overkomt.

Dorpskern Garnwerd, ca 1830. Bron: http://www.hisgis.nl

In elk geval zal het voor iemand die enigszins bekend is met de situatie ter plaatse duidelijk zijn, dat het hierbij ging om het tegenwoordig tamelijk beroemde Burgemeester Brouwersstraatje. Op het bovenstaande kaartje, gebaseerd op de kadastertekeningen van omtrent 1830, is die situatie weergegeven. De brede oranje lijn van rechts naar links is de hoofdweg (nu Hunzeweg) in Garnwerd. Centraal in beeld staat de kerk, met in wit het kerkhof eromheen. Ten noorden van de kerk staat de pastorie (P). Vanaf de pastorie wijst een pijl naar het zuiden: dat is de meest voor de hand liggende verbinding tussen de pastorie en de hoofdweg, oftewel “de gewoone uitvaart voorbij de agtergevel van Wilke Egges huis”. Maar dominees wagens konden ook langs de zuidelijke tuin van de pastorie (paars) en de steeg bij de kosterij (K) of school (zie het liggende pijltje), De bedoeling was dan wel om met een wagen rechtsaf (meest rechtse pijltje) langs de achtergevel van de kosterij (K) naar de hoofdweg te gaan. Dit nu, deed ds. Broese niet. Hij liet zijn wagens rustig door de nauwe steeg naar het oosten (X) rijden, waar ze de pannen van Lourens Hindriks’ dak afwierpen.

Het Garnwerder pastorieland (geel) ca. 1830. Bron: http://www.hisgis.nl

Vreemd is nog wel dat die wagens überhaupt langs die steeg moesten gaan. Het pastorieland lag immers voor het grootste deel pal achter en ten noorden van de pastorie (P). De wagens van dominee hoefden daar alleen langs de noordelijke tuin en boomgaard van de weem, die aan die kant ook een baander of in- en uitgang voor wagens had. Een ander deel van het pastorieland lag ten westen, en juist niet ten oosten van Garnwerd. Passage langs het latere Brouwersstraatje lag voor het bereiken van dat land ook absoluut niet in de rede. Maar misschien huurde de predikant er elders, meer ten oosten van Garnwerd nog land bij.

Resteert nog Hindriks interessante opmerking over het gangbare gebruik van de steeg, die later Brouwersstraat is gaan heten. Deze steeg werd dus nooit als wagenweg gebruikt en was louter een voetpad voor de passage mensen en vee. ’s Winters, als de gewone, vrij steile toegangsweg naar kerk en kerkhof voor wagens niet te gebruiken viel, werd het latere Brouwersstraatje nog wel eens als lijkweg gebruikt. Daarbij hield de wagen met de doodskist echter stil voor de “dam”, het oostelijke uiteind van de steeg, en werden de doden verder langs de steeg naar het kerkhof gedragen.

Bronnen: Groninger Archieven, Toegang 735 (gerechten Westerkwartier) inv.nr. 724: rekesten 24 augustus en 7 september 1803; ibidem, inv.nr. 722, ingekomen brieven (m.n. berichten op rekesten): ongedateerd briefje van ds. B.J. Broese, dat op 7 september 1803 in het gerecht cum exhibitum werd getekend.


Rondje Nienoord

Ganzen op de Leutingerwolder es. Terwijl ik deze een half metertje vanaf mijn fiets stond te fotograferen, kwam me zo’n vlucht achterop die me de volle laag gaf: groene klodders met half verteerd gras in mijn haar, boven mijn wenkbrauw, op mijn camera, mijn fietsbel en mijn zadel. Misschien is het beter te spreken van een tapijtbombardement. Helaas er niet aan gedacht om een selfie te maken. Prees me gelukkig dat ik genoeg zakdoekjes bij me had:

Bord in Rijtuigmuseum Nienoord demonstreert hoe je hoefijzers ophangt:

Bak onder de bok van een rouwkoets, bestemd voor kinderlijkkistjes:

Engeltje bovenop lijkkoets:

Javaans of Balinees? kinderwagentje:

Woonwagen voor lilliputters die met een circus meereisden:

Enigszins op Albert Mol gelijkende sater op bokkenwagentje:

Model van postkoets in vitrine:

Goudgalon galore bij de Ambassadeursopstelling:

Op de borg was er een bruiloft:

Vroege hazelaar:

Midwolde am See:

Het nog resterende stuk beukenlaan tussen Nienoord en Midwolde:

Bij de Hondehoek, Midwolde – sneeuwklokjesexplosie:

Kurende ooievaar bij Lettelbert:

Zwanenflottielje bij Oostwold:


In hoeverre bestond de woningvoorraad uit arbeiderswoningen?

In 1808 wilde de overheid met het oog op een nieuwe belasting weten hoeveel woningen er in elk dorp stonden, en hoeveel van die onderkomens arbeiders- en armenwoningen waren. Voor het Westerkwartier zijn de opgaven bewaard gebleven. Ik heb ze in deze tabel ondergebracht:

Plaats Totaal bewoonde huizen Boeren en ingezetenen Arbeiders dagloners + armen Percentage arbeiders
Vredewold
Marum +

de Wilp

115 51 44,3 %
Nuis 49 12 24,5 %
Niebert 55 20 36,4 %
Tolbert 119 52 43,7 %
Midwolde 49 15 30,6 %
Leek 151 45 29,8 %
Zevenhuizen 200 145 72,5 %
Lettelbert 46 10 21,7 %
Oostwold 35 11 31,4 %
Lagemeeden 22 6 27,3 %
Hoogkerk &c.
Hoogkerk 76 26 34,2 %
Leegkerk 31 11 35,5 %
Dorkwerd 17 4 23,5 %
Aduard etc.
Aduard 98 44 44,9 %
Hogemeeden 44 12 27,3 %
Den Ham 42 12 28,6 %
Fransum 23 6 26,1 %
Wierum 26 1 3,8 %
Oostum 14 3 21,4 %
Garnwerd 85 48 56,5 %
Westerdeel-Langewold
Grijpskerk 124 85 33 + 6 31,5 %
Kommerzijl + drie Waarden 82 50 61,0 %
Sebaldeburen 62 40 19 + 3 35,4 %
Lutjegast 93 59 28 + 6 36,6 %
Grootegast 145 84 55 + 6 42,1 %
Doezum 123 80 40 + 3 35,0 %
Opende 47 36 10 + 1 23,4 %
Lucaswolde 16 11 5 31,2 %
Oosterdeel-Langewold
Zuidhorn 133 57 42,9 %
Noordhorn 135 54 40,0 %
Niekerk 70 28 40,0 %
Oldekerk 68 37 54,4 %
Faan 10 1 10,0 %
Niezijl 78 39 50,0 %
Visvliet etc.
Visvliet en Pieterzijl 130 50 38,5 %
Kommerzijl + drie Waarden 82 50 61,0 %
Middag-Humsterland
Oldehove 134 63 47,0 %
Niehove 100 44 44,0 %
Saaksum 40 21 52,5 %
Ezinge 98 36 36,7 %
Feerwerd

De grootste kernen Zevenhuizen en Leek waren juist ook hele jonge – ze hadden hun ontstaan aan de vervening te danken. Maar terwijl Zevenhuizen het hoogste aandeel arbeiderswoningen van het Westerkwartier kende (72,5 %) was dat in Leek juist aan de lage kant (29,8 %). Zevenhuizen was veel proletarischer dan het verzorgingscentrum Leek, mag je concluderen. Hoge percentages arbeiderswoningen waren er ook in Kommerzijl en Garnwerd met hun kleinschalige havenactiviteiten. Door de bank genomen zal in het Westerkwartier ruim een derde van de woningvoorraad uit arbeiderswoningen hebben bestaan. Laag waren de percentages in typische boerendorpen als Dorkwerd en Lettelbert.

Verder heb ik de percentages geclassificeerd in vier groepen: 20-29% (geel), 30-39 % (oranje), 40-49 % (rood) en meer dan 50 % (paars). Hoe donkerder de kleur, hoe hoger het percentage arbeiderswoningen op de gehele woningvoorraad. In kaart gebracht levert dat het volgende beeld op:

De paarse stippen (relatief veel arbeiderswoningen) zitten vooral vlakbij het Reitdiep, waar afgezien van de haventjes de grote boerderijen op de jonge zeeklei ’s zomers behoefte aan veel losse arbeidskrachten hadden. In de omgeving van de stad en het noorden van het Vredewold vallen juist de lage percentages op. Ten zuiden van het Hoendiep is het paars van Zevenhuizen vrij uitzonderlijk.

Bron; Groninger Archieven, Toegang 735 (gerechten Westerkwartier) inv.nr. 752.


‘Trouwe seingever bij de overvaart’

Het Noorden in Woord en Beeld 25 november 1932 (pag. 847).

Toen in 1932 de nieuwe brug van Garnwerd bijna gereed was en dus het einde naderde voor het lokale veer over het Reitdiep, plaatste Het Noorden in Woord en Beeld naast een foto van de nieuwe brug er eentje van hèt symbool van de eerdaags overbodige overzet: een soort van afdakje op poten met een kloeke scheepsbel. Deze miniatuur klokkestoel stond aan de overkant van het Reitdiep tegenover het welbekende Café Hammingh, waarvan de uitbater tevens reder en kapitein van het veer was. Met het belsignaal waarschuwden klanten, dat ze gaarne overgezet wilden worden. De veerman kwam er dan met gezwinde spoed aan, hoopten ze.

De Groninger Archieven beschikken over een wat oudere foto van het verdwenen icoon. In hun prentenverzameling zit bovendien een fijne tekening uit 1920 van Ids Wiersma, die altijd een goed gevoel had voor bouwsels die weldra het veld moesten ruimen.

Mede met dank aan MdJ, voor deze in dialoog tot stand gekomen ontdekking.


Rondje Enumatil

Tussen de Poffert en Oostwoldemerdraai:

Smienten in het land een eind verder:

Enumatil, de Dijkstreek bij het Hoendiep, tegenover de Zuiderweg naar Zuidhorn. Wat ze hier met dat ‘Kiek ien de Pot’ bedoelen? Ooit, medio zeventiende eeuw, heette een object aan het Aduarderdiep onder Hoogkerk ook zo::

Groot-Boskamp, boerderij aan de Zuiderweg vlakbij het fietspad terug naar Den Horn:


Een relletje op Hankema

Hermanus Numan, De Hankemaborg te Zuidhorn, ca. 1800. Collectie Groninger Museum.

Hij was helemaal over de rooie, de heer Bindervoet, schoonzoon van wijlen baron Maurits Clant, de laatste jonker van de Hankemaborg in Zuidhorn. Nog dezelfde ochtend stiefelde hij naar het rechthuis ter plaatse om bij de drost van het Westerkwartier zijn beklag te doen:

Dat deze morgen, terwijl hij nog te bed had gelegen, aan sijn huis was gekomen ene Lammert Aries, vader van een kleine meid welke bij hem van may 1806 tot may 1807 was besteed. Dat deselve Lammert opgemelde meid terugeischende, verscheidene brutaliteiten tegens hem hadde gepleegd welke hij sig in zijn eigen huis had moeten laten welgevallen, sodat hij ook deselve meid met de vader had moeten laten gaan. Vermenende evenswel, dat hij aan diergelijke ongeregeldheden niet diende te worden blootgesteld…

De drost liet meteen Lammert Aries erbij roepen, die zich tegenover hem op “enen evenmin voeglijken, en brutale wijze” gedroeg. Daarop besloot de drost

Dat Lammert Aries terstond zijn dogter wederom sal moeten besorgen in haren vorigen dienst, waartoe deselve wordt gelast mits dezen.

Eventueel kon Lammert Aries de zaak nog voor het gerecht aanhangig maken. Tegelijkertijd gaf de drost zijn fiscaal (aanklager) opdracht om het gedrag van Aries in de Hankemaborg te onderzoeken.

De volgende dag, dinsdag 16 december 1806, gaf wedman Homan van Zuid- en Noordhorn de drost bericht, dat Lammert Aries weliswaar zijn dochter had teruggebracht naar de Hankemaborg,

dog ook deselve eijgenherig wederom vandaar had medegenomen buiten bewilliging van dezelven Heer Bendervoet en er aldus niet is voldaan aan de gerigtsorder op gisteren afgegeven.

Kennelijk ging het terugbrengen gepaard met ruzie met Bindervoet. Aries kreeg ditmaal bevel zijn dochter nog dezelfde ochtend “in haar vorige huis” terug te brengen,

voorbehoudens zijn regt om zo hij mogt vermenen redenen te hebben dat zijn dogter haar dienst binnentijds sou moeten verlaten.

Die redenen diende hij dan bij de drost in te dienen. Wedman Homan moest om 12 uur ’s middags controleren of de kleine meid weer op Hankema was teruggebracht. Zo niet, dan dreigde ogenblikkelijk een straf voor haar vader.

Aries schijnt aan het gerechtelijk bevel te hebben voldaan, want verder horen we helemaal niets meer over de zaak.

Over het algemeen had inwonend personeel heel weinig rechten. In aanmerking genomen dat ouders hun kinderen absoluut niet zo gauw aan een dienst onttrokken – ook al omdat het door die kinderen verdiende geld naar het eigen huishouden ging – moet er wel iets heel bijzonders aan de hand zijn geweest. Zou het te gewaagd zijn te veronderstellen dat de heer Bindervoet zijn handen niet thuis had kunnen houden? In dat geval bond de drost de kat op het spek.

De vader van het meisje, Lammert Aries/Arijs, een arbeider, koos een paar jaar later later de familienaam Huising/Huizing. Bij deze zaak ging het hoogstwaarschijnlijk om diens dochter Anje, destijds twaalf jaar oud.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 735 (gerechten Westerkwartier) inv.nr. 412: civiele zaken, 15 en 16 december 1806.