Waar komt de naam Schifpot vandaan?

Zondag kwam ik weer eens langs Schifpot. Jaren geleden, in 2006, vroeg ik me al eens af wat die naam betekende, maar kwam er toen niet achter.

De eerste gissing was indertijd dat de naam van Schippot zou kunnen komen. Van mijn achterneef had ik eens gehoord dat hier, voordat de Torensmabrug er lag, een pontje over het Aduarderdiep heen en weer voer.

De oudste kaart waarop ik Schifpot vond was de chromotopografische, verkend in 1905 (een van de zogenaamde Bonnebladen). Onder het toponiem staat daarop de afkorting voetv. van voetveer. Door het ontbreken van oudere meldingen dacht ik dat het toponiem uit het eind van de 19e eeuw zou stammen en samenhing met een functiewijziging in het gebied.

Bij het eerste kadaster lag hier aan weerszijden van het Aduarderdiep nog louter weiland, in 1867 was er op de Feerwerder kant een steenfabriek gekomen en stonden er bovendien kalkovens Dan komen er wat woninkjes bij in de bocht van het kanaal en ik vermoedde er ook een café. Bovendien lag er een kade. Met de komst van zulk vastgoed hing de naam samen, dacht ik. In elk geval situeerde ik Schifpot op de Feerwerder kant.

Indertijd moest ik de vraag laten rusten, maar nu ik er weer langskwam, besefte ik dat er intussen heel wat jaargangen Groningse kranten op de KB-website zijn komen staan. Ik besloot daar eens in te gaan zoeken.

De (voorlopig) oudste krantenmelding van Schifpot is te vinden in een rubrieksadvertentie uit 1912.  Dat spoort chronologisch wel ongeveer met de oudste melding op een kaart. Bij de tweede krantenmelding, uit 1917, gaat het om de veiling van een partij gebruikt scheepshout aan de Feerwerder kant. Wat overeenkomt met de gedachte lokatie.

Uit de jaren 19261935 zijn er echter wat advertenties waarin te huur wordt aangeboden een huis op de Garnwerder kant. Niet alleen zijn een tuin en drie percelen dijk bij de huur inbegrepen, dat geldt ook voor een “recht van overzetterij over het Aduarderdiep”, dus van bovengenoemd voetveer. Eind 1934 heet deze overzetterij ‘Schifpot’. Waarbij je je natuurlijk afvraagt of het gehucht naar de overzetterij heet, of andersom.

De overzetterij, ontdekte ik, dateerde van 1853. Op 4 augustus dat jaar verkreeg de wed. Bakker-Smit te Garnwerd bij Koninklijk Besluit vergunning tot aanleg van het voetveer en het heffen van een veerrecht. Deze vergunning gold voor vijftig jaar en moet rond 1903 dus nog eens verlengd zijn geweest.  Het voetveer had toen zijn langste tijd al gehad, want er zou een brug komen. Deze werd in 1919 al gewenst, het besluit ertoe viel in 1936, de bouw vond plaats in 1938 (foto’s), terwijl de effectieve ingebruikneming in september 1939 was, vlak na de mobilisatie.

Juist in de tijd dat de brug er definitief zou komen, besteedde Jacob Tilbusscher in de bijlage Ter verpoozing van het Nieuwsblad van het Noorden aandacht aan het Aduarderdiep. Door zijn stukje (pag. 2) kreeg ik eindelijk antwoord op mijn vraag:

“Aan het noordeinde van het Aduarderdiep staat aan den oostelijken oever een klein typisch huisje, vroeger een druk bezochte herberg. Vooral des winters bij ijs was het daar bijzonder druk. ’t Huisje wordt steeds aangeduid door den eigenaardigen naam Schifpot. Een Schifpot is een primitieve kachel. Eigenlijk een cylindervormige pot, waarin schif — afval van vlas — smeulde…. Ook nam men wel zaagmeel. Oudtijds zal dan in ’t huisje menig gezelschap rondom den schifpot hebben gezeten, onder ’t genot van een glaasje “dikke stukken” vertellend. Ouden van dagen in de omgeving van ’t Aduarderdiep weten heel wat van ’t gezellig verkeer in den Schifpot te vertellen.”

Het huis op de Garnwerder kant waaraan de overzetterij was verbonden, fungeerde dus tevens als herberg. In de volksmond heette dit établissement Schifpot naar de eigenaardige verwarming, en de naam van dit huis ging later over op die van het gehucht.

Als ik achteraf nog even op Wikipedia kijk, zie ik dat deze verklaring sinds oktober vorig jaar daar ook min of meer in het lemma Schifpot opgenomen is:

“De betekenis van het woord ‘schifpot’ is volgens het WNT een ‘.. ijzeren pot, waarin schif wordt gebrand’ waarbij ‘schif’ staat voor ‘de houtachtige deeltjes die bij het zwingelen van vlas .. afvallen’.”

Voordat het lemma in deze zin gewijzigd werd, stond er maandenlang te lezen dat de naam ‘Schifpot’ mogelijk verwees “naar een pot waarin vleesafval (schif) werd gestookt”, wat dan wel aan een leesfout zal hebben gelegen. Wikipedia noemt ook dat het veerhuis de naam Schifpot droeg, maar positioneert dat per abuis aan de Feerwerder kant.

Terecht constateert de nieuwste Wikipedia-versie dat er vroeger aardig wat vlas in deze omgeving werd geteeld. Begin twintigste eeuw ging het volgens de jaarverslagen van de gemeente Ezinge om ruim 50 hectare.

Schifpot 1938. Collectie RHC Groninger Archieven 818-4054.


21 reacties on “Waar komt de naam Schifpot vandaan?”

  1. Frans schreef:

    Mooi verhaal. Hebben alle plekken dat? Een verbinding met een beroemdheid? De steenfabriek en kalkoven waren van de vader van Heike Kamerlingh Onnes, de Nobelprijs-winnaar die als eerste helium vloeibaar maakte en de supergeleiding ontdekte. Iets over de steenfabriek in diens biografie: http://www.dbnl.org/tekst/delf006heik01_01/delf006heik01_01_0004.php

  2. Aragog schreef:

    Mooi man, dat huisje staat er vast niet meer, anders wandelde ik daar binnenkort eens langs …

    • groninganus schreef:

      Het huisje staat er nog steeds, heeft hetzelfde soort dak met wolfseind, maar zal intussen gemoderniseerd zijn. Vanaf Aduarderzijl kan je er heel gemakkelijk heen via het pad langs het Aduarderdiep en de Frouketil.

      • ger schreef:

        het staat er zeker nog steeds en is een beetje comfortabeler gemaakt, maar niet heel erg modern , het is een prachtige plek en ik kan het weten want woon er al 17 jaar

        • H.P.Hoek schreef:

          Mijn moeder heeft in het huisje gewoond van 1937 tot 1940, en deed daar de overzet met een roeiboot. 2 cent voor één persoon en als er een fiets meeging koste dat 5 cent.
          p.s. ik zelf ben een geboren Garnwerder.

  3. Mooi dat we nu eindelijk weten wat een schifpot is. Dat zijn zo van die intrigerende namen. Zeker als er ‘ineens’ bordjes verschijnen van kennelijke plaatsnamen, zoals in dit geval. Dit bordje is wellicht medio jaren negentig geplaatst (of later), als gevolg van een inventarisatie van kennelijke buurtschapsnamen, op verzoek van de nieuwe gemeente Winsum, door de heemkundekringen van de vier voormalige gemeenten die in de nieuwe gemeente Winsum opgingen. De door hen als buurtschap aangemerkte entiteiten kregen vervolgens plaatsnaambordjes voor zover ze die niet al hadden. Dus verschenen er ineens bordjes De Schifpot, Antum, Valcum, Tijum etc. Wat dan weer nieuwsgierig maakt naar de oorsprong van die namen. Eén is er dus al opgelost. De andere genoemde zijn oude wierden die men met de bordjes kennelijk zichtbaarder heeft willen maken. Wellicht kun je je er ook eens op werpen waar de naam van de kennelijke buurtschap Takkebos http://borden.plaatsengids.nl/pgemWinsum.html#qtakkeb vandaan komt. Ook zo’n intrigerende naam. De bordjes zijn blijkbaar pas in 2009 of 2010 geplaatst. Ik heb hier http://www.plaatsengids.nl/takkebos al wat zaken geïnventariseerd, maar er is vast meer over te vinden.

  4. Bij verschillende spellingen zou je er in principe vanuit moeten kunnen gaan dat de plaatsnaamborden de correcte spelling geven, maar hier klopt dat inderdaad niet. Alle vermeldingen anders dan de plaatsnaamborden geven immers Schifpot. Vermoedelijk is het een misverstand bij de bordenmaker dan wel de opdrachtgever: buurtschappen woont men vaak ‘op’ in plaats van ‘in’ waarbij men het voorvoegsel ‘de’ toevoegt. Men zal in de volksmond dus waarschijnlijk ‘op de Schifpot’ wonen, maar het is niet gebruikelijk dat ‘volksmond-lidwoord’ op de plaatsnaamborden te vermelden. Iemand heeft eens uitgezocht waarom je ‘op’ bepaalde plaatsen woont (en daarbij het lidwoord ‘de’ toevoegt): http://www.plaatsengids.nl/welberg

  5. Bert Visser schreef:

    Eindelijk duidelijkheid over de Schifpot. Ik heb hetzelfde met de naam ‘Mienscheer’, het Esso tankstation aan de A7 bij Marum. De betekenis zou neerkomen op het gezamenlijk gebruik van akkers. Dat ‘mien’ afkomstig van ‘gemeen’ in de zin van gemeenschappelijk dat geloof ik wel maar waar komt ‘scheer’ dan vandaan?

  6. aargh schreef:

    Blijf ik zitten met de vraag waarom men afgezwingelde houtachtige vlasdeeltjes brandt in een ijzeren pot. Zal vast enig nut hebben gehad maar welk?

  7. Jaap van Driel schreef:

    Dergelijke cilindervormige kachels werden ook gebruikt door de arbeiders in de houtverwerkende industrie; ze werden “motkachels” genoemd (mot = klein houtafval: zaagsel en krullen). Voor de windhoutzaagmolenknechten was de verstrekking van mot en ander houtafval een vorm van loon in natura. Deze kachels werden (daar) als volgt gebruikt:
    – plaats een niet te dik glad stuk rondhout verticaal in de cilinder, vul de overblijvende ruimte aan met mot en stamp het een beetje aan;
    – trek de paal eruit en steek het mot aan (voor regelmatig gloeien, zou ik denken: bovenaan).
    het mot brandt/gloeit langzaam van bovenbinnen naar buitenonder. De zaagsellaag werkt nogal isolerend, dus de warmte kwam vooral van de bovenkant van de kachel.
    De houtzaagmolenknechten hadden een motkachel als combi voor koken en verwarmen. Op momenten van grote warmtebehoefte vulde men de kachel met grover zaagafval: wankanten, wortelstukken, takaanzettingen enzovoort. Dat zal wel voor koken en voor verwarmen van de woonkeuken (dubbelfunctie). Overdag hield men het gloeien aan de gang met mot.

    <<< JaaP :::
    J.C. van Driel (Groningen), molenaar van houtzaagmolen De Jager te Woudsend (Frl).

    • aargh schreef:

      Aha, waardevolle aanvulling. Ik kon mij niet zo veel voorstellen bij een pot vol brandende vlasdeeltjes maar dit geeft een duidelijk beeld

  8. k.j.staal schreef:

    Moi H. Perton

    ik heb alle koop akten van schifpot/ en de kalkbranderij/leschhuis

    en daar wordt geen Onnes vermeld.

    k.j.staal


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.