Een blijk van totale intolerantie

De roomschgezinde landlieden, die sederd de tyden der Reformatie geen kerk in de Oldampten of Westwoldingerland gehad hebben, maer allen ter verrichtinge van hunnen godsdienft naer Sapmeer moeten gaen, ten welken einde zommigen hunnег wel zeven of acht uuren moeten reizen aleer zy daer zyn, hadden nu onlangs voorgegeven verlof bekomen te hebben om een kerk te mogen stichten, en ten dien einde een huis by Winschoterzyl, op de kant van het riviertje de Aa, dat het Oldampt en Westwoldingerland van elkanderen scheid, van binnen tot hunnen dienst laten bekwaem maken; het welk zy op den 1. der voorleden grasmaend lieten inwyen.

Doch zulks geschiedende, had zich op het gerucht daervan een menigte protestante landlieden derwaert begeven, en vergaderde in die nieuwe kerk terwyl de preekheer zyn dienst verrichtte, rukten, nadat hy geëindigd had, hem het choorkleed af, scheurden het in stukken, en smeeten dezelven, nadat zy er steenen in gewonden hadden, in het bovengemelde riviertje. Vervolgens smeeten zy de beelden en andere kerkcieraden van boven neder en aen brokken, en wierpen die, nevens de boeken en alles wat zy vinden konden tot de kerk te behooren, by het bovengemelde choorkleed, terwyl de godsdienstoeffenende kerkgangers hunnen yver met een dragt slagen en andere mishandelingen te ondergaen, betalen moesten.

De Procureur-Generael dezer Provintie heeft zich op het gerucht van die feitelykheden naer de bovengemelde kerk begeven, en wegens de omstandigheden zich nauwkeurig geïnformeerd, terwyl men verwagt dat de een en ander daer over eerstdaegs geactioneerd zal worden.

Aldus de Nederlandsche Jaerboeken van 1753 in een bericht (p. 545-546), waarboven als plaatsbepaling Winschoten staat, door de redactie voor onwetende lezers gedefinieerd als “een steedje in het kleene Oldampt, ruim 5 uuren van Groningen”.

Zoveel is duidelijk uit het bericht, dat tolerantie nog ver te zoeken was in Oldambt en Westerwolde, medio 18e eeuw. Terwijl de katholieken in de stad Groningen, Appingedam en Kleinemeer al wel kerken hadden, was dat in het verdere oosten van de provincie nog niet het geval. De katholieken daar, de lange voettochten naar Kleinemeer beu, kregen in 1752 of begin 1753 eindelijk toestemming – althans dat beweerden ze – om zelf een kerk te mogen hebben. Ze richten daartoe een huisje in op de oever van de Westerwoldse Aa, pal op de grens van Oldambt en Westerwolde. Op 1 april 1753 zou deze kerk worden ingewijd, zo wist al gauw iedereen in de wijde omgeving. Op die dag liet zich “een menigte protestante  landlieden” in de nagelnieuwe katholieke kerk vinden. Ze waren nog wel zo netjes om de afloop van de wijdingsmis af te wachten, maar gingen toen over tot iets wat je een religieus volksgericht, een rituele plundering of een beeldenstorm zou kunnen noemen. Ze rukten de priester zijn kazuifel af, rolden er stenen in en smeten dit pakket in de Westerwoldse Aa. De heiligenbeelden en andere opsmuk in de kerk gingen tegen de vloer aan diggels. Mèt de kerkboeken en al het overige losse kerkspul verdwenen de brokstukken eveneens in de Aa. De katholieke aanwezigen werden geslagen en mishandeld. Justitie stelde een onderzoek in, de verwachting was dat de kopstukken van deze reboelie binnenkort  zouden moeten voorkomen om een boete tegen zich te horen eisen.


17 reacties on “Een blijk van totale intolerantie”

  1. Tja ik verbaas me nog weleens over bevolkingsgroepen elders in de wereld die niet middels Het Woord maar middels hardhandige daden hun landgenoten tot hun vermeende Enige Ware Geloof menen te moeten bekeren. Dit doet je beseffen dat wij ook nog maar sinds twee eeuwen onze godsdienstvrijheid terug hebben, en dat ‘wij’ thans in religieus opzicht althans in fysieke zin beschaafde westerlingen, voorheen niet veel beter waren.

    • groninganus schreef:

      Voor sommige mensen is dat pas de goeie ouwe tijd, ze snakken naar een ouderwetse godsdienstoorlog.

    • Wim schreef:

      Toch moet gezegd worden dat Willem van Oranje al 200 jaar voor bovengenoemde gebeurtenis streed voor godsdienstvrijheid. Jammer genoeg snapten de fanatici het niet. Zo annexeerden de protestanten het gedachtegoed van WvO. Maar het feit blijft dat hij voor godsdienst- / gewetensvrijheid streed.

  2. Jeroen Hillenga schreef:

    Opvallend dat hier wordt gesproken van grasmaand. Ik dacht dat dat typisch iets was voor de Franse tijd.

  3. leonboer schreef:

    @Harry ik vraag me af of de tolerantie in de overige gedeelten van Groningen veel groter was. In de andere gedeelten van de provincie Groningen waren de omstandigheden wel wat anders. In Sappemeer (Statie Kleinemeer zo rond 1705 begonnen) bijvoorbeeld was het ontstaan van een katholieke statie afhankelijk van (het beschermheerschap van) enkele vermogende katholieke heren die in dat gebied hun buitens hadden in combinatie met een middenklasse die de ruggengraat van de katholieke gemeenschap vormden. Die combinatie was er in het Oldambt en in Westerwolde niet. Maar zeker “het bevoegd” gezag zat ook daar niet op de roomsen te wachten, ze werden nauwlettend in de gaten gehouden en als als het kon in de kraag gevat, dus het was ook in dit gebied “tegen de verdrukking in”.

    • groninganus schreef:

      Je hebt gelijk. De kerk van Kleinemeer is na de Pruissische interventie (sept. 1787) nog eens behoorlijk uitgeplunderd. Ik bedoelde dit stukje dan ook niet als comparatieve studie. 🙂 Er zou anders best een aardige dissertatie kunnen zitten in de tolerantie tav de katholieke minderheid op allerlei terreinen.

      • leonboer schreef:

        @Harry, he dat van die plundering in 1787 wist ik niet….enne je brengt me nog eens op een idee (dissertatie over dit onderwerp) !!!! 😉

        • groninganus schreef:

          Hierbij stel ik me kandidaat als tipgever en kritisch lezer.

          Uit mijn hoofd:

          In Appingedam was er een plundering van een katholieke kerk in 1748. Bron: pamfletten.

          De vestiging van een katholieke kerk in Pekela, ongeveer 1770, 1780, ging vooraf met enorme spanningen gepaard. Alle beschikbare politiekrachten in het Oldambt werden derwaarts gedirigeerd. Bron: een dossiertje in het archief van de Oldambster drost.

          Het hele proces van acceptatie en integratie is mooi te volgen via de stad-Groninger gilden. 1650-1670 mochten katholieken niet meer in gildebesturen zitten, vanaf 1780 ongeveer, kwamen ze er heel langzaam en moeizaam weer in.

          De politieke emancipatie was even een feit in 1796. Bij de radicaal-democratische patriotten zaten nogal wat katholieken.

          Wat weinig bekend is: katholieken behoorden hier ook tot de warmste aanhangers van Napoleon. In Kloosterburen werden er na november 1813 nog Napoleontische liedjes gezongen.

  4. leonboer schreef:

    Hou ik je aan Harry! Het patriottisme is ook in mijn genealogie terug te vinden, een van mijn voorvaderen was burgervolmacht namens Hoogezand bij de grondvergadering van 1797 (info van JPA Wortelboer). Overigens zorgde de emancipatie voor enorme heibel in Kleinemeer want het ging ook gepaard met een herstel van de roomse hierarchie. Men was in Kleinemeer behoorlijk gewend de eigen boontje te doppen en dat ging botsen met het herstel van de roomse hierarchie. Het gevolg: heibel in de tent…….

  5. leonboer schreef:

    Nog een ding nalv het gildebestuur en het verbod op deelname daarvan door katholieken; een van de katholieke Boertjes was in 1736 heuveling van het schippersgilde….keek de Stad daar niet op toe?

    • groninganus schreef:

      Welk schippersgilde? Zo goed als alle stedelijke gilden moesten hun verkozen besturen laten goedkeuren door het stadsbestuur. Alleen in het zeer uitzonderlijke gval dat er onvoldoende gereformeerden voorhanden waren, kwam een dissenter in aanmerking.

      • leonboer schreef:

        Het schippersgilde van Sappemeer. Een jaar later (1737) was hij olderman van dit gilde! Een dissenter als “veurzitter”?

        • groninganus schreef:

          Leon, ik vraag me af of we hier onder gilde moeten verstaan een ambachtsvereniging met regels over entree en vakbekwaamheid, een ziektebus etc., of een onderlinge scheepsverzekering (wat ook wel compact heette). Daarvoor zou ik eerst de regels moeten zien.


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.