Verboden met almanakken te venten

Universiteitsbibliotheek Groningen

Begin dit jaar stuitte R, een van de vrijwilligers die bij de Groninger Archieven de stadsresoluties transcriberen, op een raadselachtig besluit. Het betrof een verbod, dat het Groninger stadsbestuur eind 1671 oplegde aan alle stadstamboers. Zij mochten geen almanakken meer bij “heeren, borgeren ofte inwoonderen” aan de deur komen brengen, op straffe van ontslag. “Waarom werd dat eigenlijk verboden?”, vroeg R. zich af. “Zou het met de inhoud van die almanakken te maken hebben?”

Eerst dit. Almanakken bestonden er sinds eind 15e eeuw. Ze waren er in allerlei soorten en maten, maar bevatten primair zakelijke informatie zoals maanstanden, jaarmarkten en vertrektijden van postwagens, beurtschepen en trekschuiten. Drukkers distribueerden ze bij iedere jaarwisseling, en dan vooral in december, via venters, vaak arme sloebers.  

Zoals we zullen zien, had het verbod daarmee te maken. Het was zeker niet nieuw. Eind 1649 verboden Gedeputeerde Staten al aan de beroepssoldaten van het Groninger garnizoen “het ommelopen ende praesenteren van almanachen”, samen met andere nieuwjaarsgebruiken zoals het afvuren van geweren en het aanbieden van nieuwjaarsgedichten. Ook toen al stond er ontslag op als straf.

Eind 1650 herhaalde het stadsbestuur het almanakkenventverbod, maar maakte het algemeen. “Niemandt van wat staet ofte conditiehy zy”, mocht nog almanakken langsbrengen bij “heeren off officieren huysen”. Toch wordt ook duidelijk wie zich vooral hieraan schuldig maakten:  “dat oock geen tamburijns off pijpers met geraes van trommen, pijpen, almanack  brengen off anders nye jaeren sullen moogen eysschen”. Dat eisen (verzoeken) slaat uiteraard op de tegenprestatie, in drank of in geld. Naast ontslag kwam er nu een boete van een pond groot (ƒ 6,-) op te staan,  en dreigde het stadsbestuur met inbeslagname van de trommels en pijpen.

Eind 1667 werd de boete op het rondbrengen van almanakken bij “d’heeren, borgers ofte inwoonderen deuren” nog verviervoudigd tot 25 gulden. Er is dan geen sprake van specifieke zondaars, en ook dit stadsverbod lijkt dus algemeen. Voor het eerst krijgen de schulte (schout) en zijn dienaars expliciet opdracht om het verbod te handhaven. De bepaling van 1671, zoals R. die aantrof, versmalde het mikpunt weer tot de stadstamboers.

Die wending blijkt een definitieve, het algemene publiek laat men voortaan ongemoeid, alleen kleine, ambtenaren die men gemakkelijk kon koeioneren, kregen nog met sancties te maken als ze met almanakken ventten. Ook motiveerde het stadsbestuur nu pas zijn verbod. Eind 1694 gaf het de lampbezorgers, lantaarnopstekers, ratelaars (nachtwachten) en stadstamboers te verstaan, dat zij niet mochten “bedelen” aan de deuren, en er ook geen almanakken mochten komen langsbrengen, op straffe van ontslag. Bovendien werd het geven van aalmoezen of fooien aan almanakbrengers verboden.

Dit verbod  werd eind 1695 en eind 1713 nog eens herhaald, omdat de kleine ambtenaren zich er niet aan hielden. Het laatste verbod noemt het rondbrengen van almanakken onomwonden als een van de “bedelariën op nieuwjaersdagen”. Naast ontslag kwam er opnieuw een boete van ƒ 6,- op te staan.

Kortom, het rondbrengen van almanakken werd  beschouwd als (verkapte) bedelarij. Een algemeen verbod, medio zeventiende eeuw, bleek echter niet te handhaven, zodat de heren het later hebben toegespitst op hun laagste ‘officianten’. De heren wilden niet dat deze als bedelaars werden gezien, wat natuurlijk ook te denken zou geven over de schrale salariëring.

Met de inhoud van de almanakken had dit weinig te maken. De Groninger synode stoorde zich vanaf  1685 weliswaar bijzonder aan almanakken met “scandaleuse bijvoegselen” – vooral als die het kerkelijke huwelijksformulier satirisch op de hak namen – maar met het verbieden van zulke bijvoegsels mikten  het stadsbestuur en de staten in 1688 en 1713 op de boekdrukkers en -binders en niet op kleine stadsambtenaren.


2 reacties on “Verboden met almanakken te venten”

  1. Attie schreef:

    Leuk om te lezen, toen wilde het handhaven niet altijd lukken en nu nog niet als er wat te handhaven valt.

  2. […] Groningse stadstamboers mochten geen almanakken meer bij ‘heeren, borgeren ofte inwoonderen’ aan de deur komen brengen, op straffe van […]


Mijn gedachten hierbij zijn:

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.